Ο Δυτικός Balkán κινδυνεύει από αποικιακή εξάρτηση. Άνθρωποι κοντά στον Τραμπ σχεδιάζουν μεγάλες επενδύσεις από το Βελιγράδι μέχρι τα Τίρανα.

Ο γιος του Αμερικανού προέδρου, Donald Trump Jr., έφτασε στις 7 Απριλίου στη Δημοκρατία της Σερβίας στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη. Με επιδεικτικό τρόπο εξέφρασε την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών στον Milorad Dodik, πρώην πρόεδρο αυτής της οντότητας, στην οποία εξακολουθεί να έχει μεγάλη επιρροή. Ο Dodik θεώρησε την επίσκεψη του γιου του Trump ως επίδειξη δύναμης έναντι της κεντρικής εξουσίας στο Σαράγεβο.

Χάρη στις καλές σχέσεις με το Λευκό Οίκο (που συνοδεύονταν από αρκετές παραχωρήσεις) κατάφερε ο Dodik να πετύχει την άρση των αμερικανικών κυρώσεων, που ίσχυαν εναντίον του ήδη για αρκετά χρόνια. Ο πρώην πρόεδρος της Δημοκρατίας της Σερβίας στη Βοσνία κατηγορήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2023 για παραβίαση αποφάσεων του Christian Schmidt, τότε υψηλού εκπροσώπου του ΟΗΕ για τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη και πραγματικού προξένου της χώρας.1 Μέχρι τότε αμφισβητούσε συνεχώς τις δικαστικές αποφάσεις. Η νομοθετική συνέλευση της αυτονομικής δημοκρατίας ψήφισε μάλιστα νόμους που απαγόρευαν την εφαρμογή αποφάσεων των κεντρικών δικαστικών αρχών στο Σαράγεβο, οδηγώντας την εισαγγελία της πρωτεύουσας σε έναρξη ποινικών διώξεων. Ο Dodik καταδικάστηκε τον Αύγουστο του 2025 σε έφεση σε ένα χρόνο φυλάκιση με αναστολή και σε έξι χρόνια απαγόρευση συμμετοχής σε εκλογές. Παρά την έκδοση διεθνούς εντάλματος σύλληψης εναντίον του (που τελικά δεν ίσχυσε – σημ. μεταφρ.), συναντήθηκε με τον Benjamin Netanyahu στο Ισραήλ και ακολούθως με τον Vladimir Putin στη Μόσχα.

Μετά την κλιμάκωση της έντασης, η κατάσταση ηρέμησε. Η Εθνική Συνέλευση της Δημοκρατίας της Σερβίας ακύρωσε τους αμφιλεγόμενους νόμους, ο Dodik παραιτήθηκε από το αξίωμά του ως πρόεδρος, αναγνώρισε τη νομιμότητα των κεντρικών δικαστικών αρχών, που προηγουμένως αρνιόταν να αποδεχθεί, και πλήρωσε πρόστιμο, αποφεύγοντας τη φυλάκιση. «Δεν είναι καλό να απομακρύνεις έτσι τον πρόεδρο της δημοκρατίας,» δήλωσε την παραμονή της συνάντησης με τον Trump Jr. «Αλλά αν αυτό βοηθά στον μακροπρόθεσμο αγώνα για τη Δημοκρατία της Σερβίας, τότε μπορεί να έχει νόημα.»

Από τότε, ο Dodik εμφανίζεται όλο και πιο συχνά στις Ηνωμένες Πολιτείες πλάι σε ανθρώπους από το περιβάλλον του προέδρου Trump, μεταξύ άλλων και τον Michael Flynn, πρώην σύμβουλο εθνικής ασφάλειας κατά την πρώτη θητεία του Trump. Ο Flynn αργότερα έγινε λόμπις του Trump. Ο Dodik, μετά την επιστροφή του από τις ΗΠΑ, εξέφρασε τη συμπάθειά του στο κίνημα MAGA (Make America Great Again) και ανέδειξε και το αποτυχημένο σχέδιο δημιουργίας κράτους στη Βοσνία, επιβεβαιώνοντας ότι η Republika Srpska «μπορεί να συνεργάζεται με τους Αμερικανούς, αλλά όχι με το ΝΑΤΟ,» που «μας βομβάρδισε δύο φορές με ουράνιο εμπλουτισμένο σε περιοχές της Republika Srpska και της Σερβίας.» Ωστόσο, λίγες ημέρες αργότερα, δήλωσε ότι αυτή τη στιγμή διατηρεί «ουδέτερη» στάση απέναντι στο ΝΑΤΟ. Η πραγματικότητα είναι ότι η Βοσνία και Ερζεγοβίνη απομακρύνεται διακριτικά από την Συμμαχία, κάτι που αποδεικνύεται και από την αποδοχή του προγράμματος συνεργασίας (Οκτώβριος 2025) από την εθνική επιτροπή, στην οποία συμμετέχουν και εκπρόσωποι του Dodik. Αυτό το κρίσιμο βήμα προς στενότερη συνεργασία με το ΝΑΤΟ εγκρίθηκε μια εβδομάδα πριν από την άρση των κυρώσεων εναντίον του.

Μετά την παραίτηση του Christian Schmidt στις 11 Μαΐου 2026 και την παράδοση της έκθεσης στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ σχετικά με την «εξασφάλιση του κράτους δικαίου» και τον «κίνδυνο διάλυσης» των θεσμών στη Βοσνία, οι Ευρωπαίοι επέμειναν να διοριστεί ο διάδοχός του το συντομότερο δυνατό. Οι Ρώσοι, αντίθετα, ζήτησαν την κατάργηση του ίδιου του αξιώματος του υψηλού εκπροσώπου, που μπορεί να νομοθετεί και να απολύει πολιτικούς εκπροσώπους, και το χαρακτήρισαν ως «κύρια πηγή αστάθειας» στη χώρα.

Στη συνεδρίαση του Συμβουλίου για την Εφαρμογή της Ειρήνης (PIC), που πραγματοποιήθηκε στις 4 Ιουνίου, προέκυψε διαφωνία σχετικά με το όνομα του μελλοντικού υψηλού εκπροσώπου. Ο Ουάσιγκτον και η Ρώμη προσπάθησαν να προωθήσουν τον Antonio Zanardi Landi, πρώην πρέσβη της Ιταλίας στη Μόσχα και το Βελιγράδι. Το Παρίσι, το Βερολίνο και το Λονδίνο υποστήριξαν τον Γάλλο René Troccaz, ειδικό απεσταλμένο της Γαλλίας για τη Δυτική Βαλκανική. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, στη συνέχεια, επέκριναν έντονα την «αδυναμία των Ευρωπαίων να επιτύχουν συναίνεση σχετικά με τον ευρωπαϊκό υποψήφιο» και ανακοίνωσαν ότι εξετάζουν «να επανεξετάσουν τη θέση τους στην τρέχουσα διεθνή παρουσία στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη.» Θέλουν οι αρμοδιότητες του υψηλού εκπροσώπου να είναι «πολύ πιο περιορισμένες», καθώς πιστεύουν ότι στη Βοσνία «κλείνει ο κύκλος της διεθνούς επέμβασης.» Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι ότι οι αποφάσεις του Schmidt ήταν σε αντίθεση με τα συμφέροντά τους, κυρίως όσον αφορά το ζήτημα της μεταφοράς φυσικού αερίου.

Η εξάρτηση από το αμερικανικό αέριο έχει γεωπολιτική σημασία

Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να εκμεταλλευτούν την κατάσταση που προκλήθηκε από τον πόλεμο στην Ουκρανία και να ενισχύσουν την επιρροή τους στον ενεργειακό τομέα στα Βαλκάνια, μέσω της κατασκευής αγωγών φυσικού αερίου και των σχετικών θερμοηλεκτρικών σταθμών (έργο αξίας 1,3 δισεκατομμυρίων ευρώ), που έχει ανατεθεί στην εταιρεία AAFS. Πρόκειται για μια εταιρεία που διευθύνεται από τον Jesse Binnall, πρώην δικηγόρο του Trump, και τον Joseph Flynn, αδελφό του προαναφερθέντα Michael Flynn. Και οι δύο είχαν εμπλακεί στην εκστρατεία αμφισβήτησης των αποτελεσμάτων των αμερικανικών προεδρικών εκλογών του 2020. Ο αγωγός θα μεταφέρει υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) από το τερματικό σταθμό της Κροατίας στο νησί Krk. «Βρισκόμαστε σχεδόν σε αποικιακή εξάρτηση. Αυτό το έργο έχει κυρίως γεωπολιτικό χαρακτήρα για τις Ηνωμένες Πολιτείες,» πιστεύει ο Damir Kapidžić, καθηγητής στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών στο Σαράγεβο.

Ο στόχος είναι σταδιακά να αντικατασταθούν οι λιγνιτικές μονάδες με ηλεκτρικές εγκαταστάσεις που θα τροφοδοτούνται από το αμερικανικό αέριο. Ο πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Σαράγεβο έστειλε επιστολή στην πρωθυπουργό Borjanu Krišto, στην οποία υπενθύμισε ότι η Βοσνία πρέπει ως συμβαλλόμενο μέρος της Συμφωνίας για την Ενεργειακή Κοινότητα να τηρεί τους κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης – κυρίως στον τομέα των δημόσιων προμηθειών και του οικονομικού ανταγωνισμού. «Η μακροπρόθεσμη μη τήρηση των δεσμεύσεων που απορρέουν από αυτή τη συμφωνία από τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη (...) αποτελεί μία από τις κύριες προκλήσεις στη διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης,» τόνισε ο πρέσβης.

Για τις ΗΠΑ, η απομάκρυνση των ρωσικών πηγών ενέργειας στην περιοχή είναι ζωτικής σημασίας: από την Ελλάδα, την Αλβανία και την Κροατία μπορεί να ρέει αμερικανικό αέριο προς τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τα Δυτικά Βαλκάνια, την Ουγγαρία και την Ουκρανία. Η Αλβανία υπέγραψε ήδη στα τέλη Απριλίου συμφωνία για την κατασκευή θερμοηλεκτρικού σταθμού στο Βλόρε, ο οποίος θα τροφοδοτείται τα επόμενα είκοσι χρόνια με αμερικανικό υγροποιημένο φυσικό αέριο LNG μέσω της Ελλάδας.

Την αρχή του Απριλίου, ο Joseph Flynn παρουσίασε στο Σαράγεβο το σχέδιο αγωγού φυσικού αερίου, που θα αποτελέσει το επόμενο βήμα προς τη μόνιμη προσέγγιση των ΗΠΑ με τη Δημοκρατία της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης. Πριν από έναν μήνα, ο αδελφός του Michael χαρακτήρισε τη Συμφωνία του Ντέιτον (1995) – ένα σημαντικό έγγραφο για τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, που μεσολάβησαν οι ΗΠΑ για την υπογραφή της – ως «παρωχημένη».2 Στη Μπάνια Λούκα, ο Flynn υποστήριξε την αποκέντρωση που θα επιτρέψει μεγαλύτερη ανεξαρτησία από τις Βρυξέλλες. Σε απάντηση στην ερώτηση πώς φαντάζεται η Republika Srpska τη «ελευθερία» της, ανέφερε το παράδειγμα της διάσπασης της Τσεχοσλοβακίας, υπονοώντας έμμεσα την ιδέα της ανεξαρτησίας της.

Ο προσεγγιστικός τρόπος που εφαρμόζει η διοίκηση του Trump και στη Σερβία. Ο πρόεδρος της Σερβίας, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, προσπάθησε για πολύ καιρό να διατηρήσει καλές σχέσεις τόσο με τους Δημοκρατικούς όσο και με τους Ρεπουμπλικάνους, τελικά όμως αποφάσισε να εστιάσει στο κίνημα MAGA. Η εξωτερική πολιτική του «τεσσάρων κατευθύνσεων», που είχε ως στόχο τη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ Μόσχας, Ουάσιγκτον, Βρυξελλών και Πεκίνου, οδήγησε σε σειρά παραχωρήσεων: ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία, ανάθεση στρατηγικών ορυχείων και υποδομών σε κινεζικές εταιρείες, συμφωνίες με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ο Βούτσιτς επιδιώκει να κερδίσει τη συμπάθεια του Trump υποστηρίζοντας οικονομικά έργα που σχετίζονται με ανθρώπους από το περιβάλλον του Αμερικανού προέδρου. Την αρχή του 2024, ο Trump ανακοίνωσε επενδύσεις στο Βελιγράδι και την Αλβανία από τον Jared Kushner, που θα υλοποιήσει η εταιρεία Affinity Global Development, συνδεδεμένη με το επενδυτικό του ταμείο, το Affinity Partners, που χρηματοδοτείται κυρίως από σαουδαραβικό κεφάλαιο, επενδυτές από το Κατάρ και τα ΗΑΕ. Η εταιρεία συνεργάζεται με την κυβέρνηση της Σερβίας με σκοπό την κατασκευή πολυτελούς συγκροτήματος, συμπεριλαμβανομένου και του ξενοδοχείου Trump International, σε χώρο που ήταν η παλιά στρατιωτική διοίκηση, μερικώς κατεστραμμένο από τις επιθέσεις του ΝΑΤΟ το 1999. Η συμφωνία προβλέπει κατεδάφιση των κτιρίων και δωρεάν ενοικίαση για εννέα εννέα χρόνια, που αργότερα μπορεί να μετατραπεί σε ιδιοκτησία. Οι σερβικές αρχές ασκούν πιέσεις στους φορείς για να καταργήσουν την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς του πρώην στρατιωτικού κτιρίου, προκαλώντας διαδηλώσεις και ποινικές καταγγελίες. Ο Kushner τελικά αποχώρησε από το έργο, ενώ ο Βούτσιτς επιτέθηκε σε δικαστές και προώθησε νόμους που περιορίζουν την ανεξαρτησία τους.

Οι εμπορικές συμφωνίες ωστόσο δεν εμπόδισαν τις ΗΠΑ να επιβάλουν δασμούς 35% στη Σερβία (από τους υψηλότερους στον κόσμο), κάτι που πιθανώς σχετίζεται με την οικονομική συνεργασία μεταξύ Σερβίας και Κίνας. Οι σχέσεις με τη Ρωσία επίσης ψυχράνθηκαν, καθώς ο Βούτσιτς δεν πέτυχε από τη Μόσχα τις αναμενόμενες εγγυήσεις για μακροπρόθεσμη συμφωνία προμήθειας φυσικού αερίου, παρόλο που το ενεργειακό σύστημα της Σερβίας εξαρτάται από τη Ρωσία. Η Σερβία πρέπει επίσης να αντιμετωπίσει τις αμερικανικές κυρώσεις κατά της εταιρείας NIS, της μόνης διυλιστηρίου στη χώρα, στην οποία η Gazprom κατέχει την πλειοψηφία. Η Βελιγράδι υπέγραψε στις 16 Ιουνίου συμφωνία με την ουγγρική πετρελαϊκή εταιρεία MOL για την μελλοντική εξαγορά της NIS, αλλά η αγορά του ρωσικού μεριδίου δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί, και δεν είναι δυνατή χωρίς την έγκριση των ΗΠΑ.

Όσον αφορά την Αλβανία, η κυβέρνηση του σοσιαλιστή πρωθυπουργού Edi Rama υποστήριξε το έργο του Jared Kushner και της συζύγου του Ivanka Trump, που σχεδιάζουν την κατασκευή πολυτελών τουριστικών συγκροτημάτων αξίας 1,6 δισεκατομμυρίων δολαρίων (1,4 δισεκατομμύρια ευρώ). Τα συγκροτήματα θα κατασκευαστούν σε προστατευόμενες περιοχές κοντά στο χωριό Zvërnec και στο νησί Sazan. Εκτός από την εταιρεία που συνδέεται με τον Kushner, πίσω από την κατασκευή βρίσκονται Καταριανοί επενδυτές και πολλοί αλβανικοί ολιγάρχες που συνδέονται με την τοπική κυβέρνηση. Το έργο προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις στους δρόμους των Τιράνων, γνωστές και ως «επανάσταση των ροζ φλαμίνγκο», αναφορά στο εμβληματικό πουλί που ζει στη λίμνη Narta – μια από τις απειλούμενες περιοχές. Οι διαδηλώσεις ήταν από τις μεγαλύτερες μετά την πτώση του κομμουνισμού το 1991. Όπως και στη Σερβία, και στη Αλβανία η νεολαία είναι ευαίσθητη σε περιβαλλοντικά προβλήματα και κοινωνικές ανισότητες και, στην επιδίωξή της για δικαιοσύνη, επιχειρεί λαϊκή αντίσταση ενάντια σε αδιαφανείς συμφωνίες που υπογράφουν οι πολιτικές ελίτ, οι τοπικοί ολιγάρχες και ξένοι επενδυτές.

Γειτονικό το Κόσοβο επηρεάστηκε σημαντικά από την παρεμβατικότητα των Αμερικανών Δημοκρατικών την εποχή του Bill Clinton, που προετοίμασε το έδαφος για την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας το 2008. Λόγω της αμφιλεγόμενης κατάστασης του Κοσόβου, ωστόσο, αυτή η ανεξαρτησία εξακολουθεί να περιορίζεται: σχεδόν οι μισές χώρες μέλη του ΟΗΕ δεν αναγνωρίζουν το Κόσοβο και η ασφάλεια της περιοχής εξακολουθεί να εξαρτάται από τις στρατιωτικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ, καθώς και από τις αμερικανικές δυνάμεις που βρίσκονται στη βάση Bondsteel ανάμεσα στο Πρίστινα και τη Βόρεια Μακεδονία.

Οι ΗΠΑ συνέβαλαν κατά την πρώτη θητεία του Trump στην πτώση της πρώτης κυβέρνησης του αριστερού πρωθυπουργού Albin Kurti, υποστηρίζοντας τους αντιπάλους του. Ο ηγέτης του κόμματος Vetëvendosje, ωστόσο, επέστρεψε γρήγορα στην εξουσία χάρη στην εθνικιστική και αντιδιαφθωριστική ατζέντα του και παραμένει δύσκολος εταίρος για τη Δύση – κυρίως λόγω της αδιαλλαξίας του απέναντι στους Σέρβους του Κοσόβου και της προσπάθειάς του για ενοποίηση με την Αλβανία.3 Η προοπτική της «Μεγάλης Αλβανίας» είναι, μετά από τόσες προσπάθειες να αποτραπεί η δημιουργία της «Μεγάλης Σερβίας» ή της «Μεγάλης Κροατίας», ακόμα δύσκολα συμβατή με το ευρωπαϊκό σχέδιο πολυεθνικού Κοσόβου. Ο Kurti προσπαθεί τώρα να οικοδομήσει καλές σχέσεις με τις ΗΠΑ (που κατά τις πρώτες εκλογές του 2020 υποστήριξαν τους αντιπάλους του), και προσαρμόζεται στις αμερικανικές απόψεις σχετικά με τη Γάζα, το Ιράν ή τη Βενεζουέλα.

Η περιοχή σε αιχμαλωσία από ανταγωνιστικά μεγαθήρια

«Οι σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι ζωτικής σημασίας για το Κόσοβο, και μάλιστα υπαρξιακές. Δεδομένου ότι πέντε χώρες μέλη της ΕΕ δεν αναγνωρίζουν το Κόσοβο και δεν σημειώνεται πρόοδος στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, κάθε κυβέρνηση προσπαθεί να διατηρήσει αυτές τις σχέσεις. Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να αποτελούν βασική υποστήριξη στον τομέα της άμυνας,» εξηγεί ο Agon Maliqi, ανεξάρτητος πολιτικός αναλυτής του Κοσόβου. Στα τέλη Απριλίου, τρεις βουλευτές παρουσίασαν στην αμερικανική Βουλή μια πρόταση ψηφίσματος για την υποστήριξη της ένταξης του Κοσόβου στο ΝΑΤΟ. Αυτή η πρωτοβουλία συμφωνεί με τη συνεχιζόμενη στρατηγική των ΗΠΑ να επεκτείνουν τη Συμμαχία του Βορειοατλαντικού, που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990 – παρά την παραπλανητική ρητορική του Donald Trump. Η επέκταση αυτής της στρατιωτικής οργάνωσης στην ανατολική Ευρώπη συνεχίστηκε και κατά την πρώτη θητεία του, όταν η Βόρεια Μακεδονία έγινε μέλος της. Στα Βαλκάνια, εκτός από τη Βοσνία, το Κόσοβο και τη Σερβία, μόνο η Σερβία διατηρεί στενές σχέσεις με τη Συμμαχία, κάτι που αποδεικνύεται και από τις πρώτες κοινές ασκήσεις τον Μάιο του 2026 στη νότια χώρα.

Η πρόταση που κατατέθηκε στην αμερικανική Βουλή θεωρείται ως ανταμοιβή για το Κόσοβο, που λίγες ημέρες νωρίτερα, μαζί με τη Βοσνία, ανακοίνωσαν ότι είναι πρόθυμοι να στείλουν στρατιώτες στη Γάζα στο πλαίσιο των διεθνών δυνάμεων της «Συμβουλευτικής Επιτροπής Ειρήνης» του Trump. Αυτή η επιτροπή ιδρύθηκε τον Ιανουάριο του 2026 στο Νταβός και, εκτός από τις ΗΠΑ, περιλαμβάνει άλλες είκοσι έξι χώρες, συμπεριλαμβανομένου και του Κοσόβου. Την αποστολή τους στη στρατιωτική επιχείρηση στη Γάζα επιβεβαίωσαν και η Αλβανία, το Καζακστάν, το Μαρόκο και η Ινδονησία. Ο πρωθυπουργός του Κοσόβου, Kurti, συνέκρινε αυτή την αποστολή με την αποστολή του ΝΑΤΟ στο Κόσοβο μετά τον πόλεμο του 1999, αν και τότε η αποστολή των στρατιωτών καλύπτονταν από τη συγκατάθεση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Η αμερικανική πρωτοβουλία για την ένταξη του Κοσόβου στο ΝΑΤΟ έχει ως στόχο να επηρεάσει τη στάση των ευρωπαϊκών χωρών, που δεν αναγνωρίζουν το Κόσοβο, και τέσσερις από αυτές είναι ταυτόχρονα μέλη της Συμμαχίας (Ισπανία, Ελλάδα, Σλοβακία, Ρουμανία).

«Η Δυτική Βαλκανική είναι πεδίο ανταγωνιστικών μεγαθηρίων,» δηλώνει ο Boštjan Udovič, καθηγητής διεθνών σχέσεων στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στη Λιουμπλιάνα. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έρχεται τελευταία. Δεν καταλαβαίνει αυτήν την περιοχή και άφησε ελεύθερο πεδίο σε άλλους.» Το ότι οι αλβανικές ελίτ στο Κόσοβο προσαρμόστηκαν στις προτεραιότητες της Ουάσιγκτον σχετίζεται με τις επιφυλάξεις της ευρωπαϊκής διπλωματίας, που πίστευε ότι θα μπορούσε να επιβάλει το όραμά της, αλλά παράλληλα καθυστερούσε διαρκώς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση των βαλκανικών χωρών.

Η συγγραφέας είναι σερβίδα δημοσιογράφος και ντοκιμαντερίστρια

Μετάφραση: Πέτρος Ζιάκ