Αναφορά από την Κούβα: Θα σώσει η επανάσταση τον καπιταλισμό;

Το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ επέβαλε κυρώσεις στις 13 Ιουλίου σε δέκα ακόμη κουβανικές εταιρείες και κυβερνητικούς φορείς, συμπεριλαμβανομένου του Υπουργείου Τουρισμού. Η Ουάσιγκτον συνεχίζει έτσι την στρατηγική της οικονομικής ασφυξίας του νησιού. Οι αρχές στην Αβάνα έχουν εγκλωβιστεί και προσπαθούν να αποτρέψουν την κατάρρευση. Σε τι βασίζονται; Στην εκτεταμένη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας και στην υποστήριξη της αναδυόμενης επιχειρηματικής αστικής τάξης.

Στη κουβανική συνοικία Vedado, στην κουρασμένη Αβάνα, ξεχωρίζει ένα πρόσφατα ανακαινισμένο τιρκουάζ σπίτι. Στην αυλή του ρίχνουν σκιά δύο φρουτόδεντρα. Το τεχνητό γκαζόν διακοσμεί μια κούνια. Τα σκουρόχρωμα παράθυρα εξασφαλίζουν ένα βαθμό ιδιωτικότητας. Μια πολύ ηλικιωμένη γυναίκα κάθεται σε αναπηρικό καροτσάκι, κοιτάζει προς την είσοδο και μιλάει μόνη της. Είναι μία από τις κατοίκους της TaTamaníe – του πρώτου ιδιωτικού πανσιόν για ηλικιωμένους στην Κούβα, που άνοιξε φέτος την άνοιξη. Μέχρι τώρα, η επανάσταση απαγόρευε την ύπαρξη τέτοιων εγκαταστάσεων. Τα δημόσια γηροκομεία βρίσκονται εδώ και χρόνια σε κρίσιμη κατάσταση λόγω έλλειψης πόρων.

Αυτό το mipyme (ακρωνύμιο που αναφέρεται σε μικρές, μικρομεσαίες ή μεσαίες επιχειρήσεις, που επέτρεψε το κράτος το 2021 και από τότε έχουν δημιουργηθεί χιλιάδες) ίδρυσαν η πρώην παιδίατρος Yadira Álvarez και ο σύζυγός της, ειδικός στην πληροφορική. Μετά τις συνέπειες της πανδημίας COVID-19, η Αβάνα αποφάσισε να αρχίσει να φιλελευθεροποιεί την οικονομία. Θέλει έτσι να αποτρέψει την κατάρρευση που προκαλείται από τον συνδυασμό πολλών παραγόντων: το αμερικανικό εμπάργκο από το 1962, την πολιτική «μέγιστης πίεσης» που εφάρμοσε ο Donald Trump κατά την πρώτη θητεία του (συμπεριλαμβανομένων 243 μέτρων καταναγκασμού κατά του νησιού), την υγειονομική κρίση και την μεταρρύθμιση του νομίσματος, που προκάλεσε απότομη άνοδο του πληθωρισμού.1 Αυτό το πρώτο σημείο καμπής ήρθε όταν το μεγαλύτερο αντικυβερνητικό κίνημα από το 1959 συγκλόνισε το καθεστώς, που σκληρά καταδιώκει τους αντιπάλους.

Από την επιστροφή του ρεπουμπλικανικού προέδρου στον Λευκό Οίκο (2025), η Ουάσιγκτον έχει περισσότερο από ποτέ την κουβανική πρωτεύουσα στο στόχαστρο. Ο Trump μάλιστα επανέλαβε πολλές φορές ότι θα «αποσπάσει» το νησί.2 Στις 29 Ιανουαρίου 2026 – τρεις εβδομάδες μετά την απαίτηση από τους βενεζουελάνους αξιωματούχους, που παρέμειναν στην εξουσία μετά την απαγωγή του προέδρου Νικολάς Μαδούρο, να διακοπεί κάθε προμήθεια πετρελαίου στην Κούβα (και ικανοποιήθηκε η αίτησή του) – ανακοίνωσε ότι αυτή η χώρα αποτελεί «ασυνήθη και εξαιρετική απειλή (...) για την εθνική ασφάλεια και την εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών».3 Κανένα κράτος επίσης δεν επιτρέπεται να πουλά ή να προμηθεύει υδρογονάνθρακες στην Κούβα χωρίς να διακινδυνεύει την επιβολή αμερικανικών δασμών. Η οικονομική, εμπορική και χρηματοπιστωτική ασφυξία εντείνεται, καθώς η Ουάσιγκτον επεκτείνει τις κυρώσεις της: από την 1η Μαΐου, επιτίθενται και σε κουβανικές αρχές που κατηγορούνται για «σοβαρή παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», καθώς και σε οποιαδήποτε κυβέρνηση, άτομο ή φορέα που διατηρεί εμπορικές σχέσεις με την Αβάνα ή τις επιχειρήσεις της.4 Λίγες ημέρες αργότερα (20 Μαΐου), το Υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ κατέθεσε κατηγορίες εναντίον του Raúl Castro για «συνομωσία με σκοπό τη δολοφονία πολιτών των Ηνωμένων Πολιτειών». Πρόκειται για την υπόθεση Hermanos al Rescate (Αδελφοί για τη διάσωση), που συνέβη το 1996 (οι κουβανικές μαχητικές αεροπορίες κατέρριψαν δύο πολιτικά αεροσκάφη ανθρωπιστικής οργάνωσης, στα οποία σκοτώθηκαν τρεις Αμερικανοί πολίτες – σημείωση μεταφραστή).5

Η στρατηγική του Trump βασίζεται στην αποδυνάμωση του κρατικού μονοπωλίου και στη δημιουργία πίεσης στην κουβανική κυβέρνηση ώστε να σταματήσει να εμποδίζει την ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα, που κινείται από το κέρδος. Η διαδικασία της απελευθέρωσης αποτελεί μια ριζική στροφή για μια από τις πιο ελεγχόμενες από το κράτος οικονομίες στον κόσμο. Η αγροτική μεταρρύθμιση (1959), η εκτεταμένη εθνικοποίηση τη δεκαετία του 1960 και η «επαναστατική επίθεση» του 1968, κατά την οποία οι αρχές στην Αβάνα προχώρησαν στην εθνικοποίηση όλων των μικρών επιχειρήσεων, δηλαδή των τελευταίων ιδιωτικών εταιρειών στο νησί, οδήγησαν την Κούβα σε ακραία κεντρικοποίηση και στη δημιουργία γραφειοκρατίας, η οποία ήταν τόσο πιο παραλυτική όσο περισσότερο υπερφορτωνόταν. Τα αποτελέσματα του εμπάργκο, η αυστηροποίηση των κυρώσεων από το τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα και η συγκέντρωση της εξουσίας πλήττουν βαριά τους πολίτες. Ενώ συνεχίζονται οι διαμάχες μεταξύ της κουβανικής κυβέρνησης και της παγκόσμιας υπερδύναμης, οι ίδιοι οι Κουβανοί παλεύουν για την επιβίωση μέσα στην μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική κρίση από την επανάσταση. Συνεχείς είναι οι καθημερινές διακοπές νερού και ρεύματος, αυξανόμενο το πρόβλημα με τις μεταφορές, το σύστημα υγείας καταρρέει, οι τιμές αυξάνονται απότομα. Οι ξένες εταιρείες υπό αμερικανική πίεση εγκαταλείπουν τη χώρα. Όσον αφορά τον τουρισμό (κλειδί τομέα της εθνικής οικονομίας), αυτός είναι εντελώς παγωμένος. Ο αριθμός των επισκεπτών μειώθηκε από 4,2 εκατομμύρια το 2019 σε λιγότερα από 360.000 το πρώτο εξάμηνο του 2026.6 Η οικονομική φιλελευθεροποίηση φαίνεται επομένως ως η τελευταία ελπίδα για την εξασφάλιση εφοδιασμού της χώρας. Για την Κούβα, αυτό σηματοδοτεί μια νέα εποχή.

Με την ανάπτυξη των επιχειρήσεων αυξάνονται και οι ανισότητες

Η εταιρεία Grupo de Administración Empresarial SA (Gaesa), που αποτελεί την κορυφή του κεντρικού συστήματος, ανήκει σε εκείνους τους φορείς στους οποίους η Ουάσιγκτον επέβαλε κυρώσεις. Ο Raúl Castro και οι Επαναστατικές Ένοπλες Δυνάμεις (FAR) την ίδρυσαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990, κατά την «εξαιρετική περίοδο σε περίοδο ειρήνης», που ακολούθησε τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ο Luis Alberto Rodríguez López-Calleja, πρώην γαμπρός του Raúl Castro, ηγήθηκε μέχρι το θάνατό του το 2022. Περιλαμβάνει δεκάδες άλλες εταιρείες στον τομέα του τουρισμού (Gaviota), των χρηματοοικονομικών (Rafin, Banco Financiero Internacional) και του λιανικού εμπορίου (Cimex), καθώς και στον εισαγωγικό και εξαγωγικό τομέα, τις μεταφορές χρημάτων, την οικοδομική βιομηχανία, την αλιεία και άλλους.

Πολλοί πολίτες αντιλαμβάνονται αυτόν τον κολοσσό ως οικονομικό κλάδο του στρατού και του κυβερνώντος καθεστώτος. Σήμερα, το κύριο αντικείμενο κριτικής είναι η κατασκευή και η πλήρης χρηματοδότηση πολλών πολυτελών ξενοδοχείων. Από το 2016 έχουν δημιουργηθεί περίπου πενήντα, και σχεδόν όλα είναι τώρα άδεια λόγω της οικονομικής κρίσης και των αμερικανικών κυρώσεων. Ένα από αυτά τα πολυτελή ξενοδοχεία είναι το Iberostar Selection, επίσης γνωστό ως Torre K (Πύργος K). Ένα τεράστιο κτίριο που υψώνεται ανάμεσα σε ερειπωμένα κτίσματα, που εγκαινιάστηκε επίσημα το 2025, προκαλεί οργή. Πολλοί κάτοικοι της Αβάνας απορούν πώς, παρά το εμπάργκο, κατάφεραν να φέρουν τα υλικά για την κατασκευή αυτού του πεντάστερου ξενοδοχείου. Δεν καταλαβαίνουν επίσης ποιοι λόγοι οδήγησαν το κράτος σε τέτοιες δαπάνες. «Είναι αποκαρδιωτικό», λέει ένας ντόπιος. «Σύμβολο περιφρόνησης από τους ηγέτες μας, που βρίσκεται ακριβώς εδώ, στο κέντρο της πόλης. Και πρέπει να το βλέπουμε, γιατί φαίνεται από πολλά σημεία της Αβάνας!» Οι αρχές αποφάσισαν τον Μάρτιο να κλείσουν το ξενοδοχείο. Αν και οι τουρίστες δεν το χρησιμοποιούσαν, κάθε μέρα ήταν φωτισμένο, ενώ η πόλη υπέφερε από διακοπές ρεύματος.

Η κυβέρνηση, μέσω της εφημερίδας Granma (2 Ιουνίου), αντέδρασε στην κριτική και υπερασπίστηκε την εταιρεία: «Δεν υπάρχει τίποτα μυστικό σχετικά με την εταιρεία Gaesa· δεν δημιουργήθηκε από την πρωτοβουλία της ελίτ και σε καμία περίπτωση ως εργαλείο πλουτισμού μιας επιλεγμένης ομάδας ανθρώπων». Στην ίδια ανακοίνωση αναφέρεται επίσης ότι τα κέρδη επενδύθηκαν ξανά «στην ηλεκτρική μονάδα Lidio Ramón Pérez» στην επαρχία Holguín ή «στην ανακαίνιση πολυιατρείων, ιατρικών κέντρων και σχολείων».

Ο Αμερικανός πρόεδρος και ο υπουργός Εξωτερικών Marco Rubio ίσως βασίζονται στην ελπίδα ότι οι «επισιτιστικές ταραχές» θα αναγκάσουν το καθεστώς σε δύσκολες καταστάσεις ή ακόμα και θα το ανατρέψουν. Η Αβάνα, υπό την πίεση της τρέχουσας κατάστασης και των αυξανόμενων απειλών επέμβασης από την Ουάσιγκτον, έχει υιοθετήσει 176 μέτρα για «οικονομική και κοινωνική μεταρρύθμιση».7 Αυτό το σχέδιο αποτελεί μια πραγματική ανατροπή του Κοπέρνικου. Σε τομείς όπως το εμπόριο, οι υπηρεσίες, η γεωργία, η παραγωγή και η ενέργεια, αναβιώνει ο καπιταλισμός. Τα μέτρα που παρουσίασε ο πρωθυπουργός Manuel Marrero Cruz περιλαμβάνουν τη συμμετοχή ξένου κεφαλαίου στον εμπορικό τομέα, την ίδρυση ιδιωτικών τραπεζών και πιστωτικών ιδρυμάτων, καθώς και την εισαγωγή λογαριασμών σε ξένο νόμισμα για φυσικά πρόσωπα. Η κυβέρνηση σχεδιάζει επίσης να ορίσει στόχο για μερική «δολαριοποίηση» της οικονομίας και να προετοιμάσει το έδαφος για μετατροπή των κρατικών επιχειρήσεων σε εμπορικές εταιρείες.

Το κράτος επανεξετάζει το εύρος της παρέμβασής του και εγκαταλείπει το μονοπώλιο στον ενεργειακό τομέα υπέρ των ιδιωτών επενδυτών. Στον τομέα του εξωτερικού εμπορίου, καθώς και στη διαδικασία καθορισμού τιμών των γεωργικών προϊόντων, γίνεται επίσης απελευθέρωση. Το σύστημα μερίδων Libreta, που επί μακρόν επέτρεπε στους Κουβανούς πρόσβαση σε τρόφιμα σε πολύ χαμηλές τιμές, πρόκειται να καταργηθεί σταδιακά στην τρέχουσα μορφή του. Ο στόχος είναι να μετατοπιστεί η εθνική αλληλεγγύη προς τις «ευάλωτες ομάδες», όπως δήλωσε ο πρόεδρος Miguel Díaz-Canel στις 18 Ιουνίου ενώπιον της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κούβας.

Η Κούβα αντιμετωπίζει διαρκή πίεση από την Ουάσιγκτον, η οποία θεωρεί τις μεταρρυθμίσεις της ως «επιφανειακές», παρόλο που οι mipymes γνωρίζουν άνθηση. Πλέον, θα μπορούν να απασχολούν πάνω από εκατό άτομα και να επεκτείνουν απρόσκοπτα τις δραστηριότητές τους, ενώ οι ιδιοκτήτες τους θα μπορούν να κατέχουν περισσότερες από μία τέτοιες επιχειρήσεις ταυτόχρονα. Καλά νέα για τους ιδρυτές της TaTamanía, που παρέχει μόνιμη διαμονή και ημερήσια φροντίδα στους πελάτες της. Οι οικογένειες πρέπει να πληρώνουν μηνιαίως από 1000 έως 1200 δολάρια για τη φροντίδα των συγγενών τους, ενώ ο μέσος μισθός στην Κούβα κυμαίνεται γύρω στα 15 δολάρια το μήνα. Η Yadira Álvarez παραδέχεται: «Η αγορά μας δεν απευθύνεται άμεσα στους Κουβανούς που ζουν στην Κούβα, αλλά σε εκείνους που μετανάστευσαν και άφησαν εδώ τους συγγενείς τους». Ακόμα, μοιράζεται και τις φιλοδοξίες της για το μέλλον: «Ανοίξαμε υποκατάστημα στη Δημοκρατία της Δομινίκας και ο στόχος μας είναι να εδραιωθούμε σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική, να αναπτύξουμε την αγορά και να γίνουμε ηγέτες στον τομέα των υπηρεσιών φροντίδας στην ήπειρο».

Μέχρι πριν λίγα χρόνια, κανείς στην Κούβα δεν θα εξέφραζε τέτοιες απόψεις. Τα μέτρα για την απελευθέρωση της οικονομίας που ελήφθησαν το 2021 επέτρεψαν την άνοδο μιας νέας τάξης επιχειρηματιών. Η τάση της επιχειρηματικότητας διαδίδεται σταδιακά κυρίως στις μεγάλες πόλεις – μαζί με τις αυξανόμενες ανισότητες, που γίνονται ορατές στην καθημερινή ζωή. Ο κινητήρας αυτής της ανάπτυξης είναι οι mipymes. Περίπου δέκα χιλιάδες μικρές επιχειρήσεις απασχολούν περίπου 900.000 ανθρώπους από το συνολικό εργατικό δυναμικό των 4 εκατομμυρίων.8 Χιλιάδες δωμάτια και αυλές σε όλη τη χώρα έχουν μετατραπεί σε καταστήματα. «Παλιά νοίκιαζα δωμάτια σε τουρίστες. Τα χρόνια ήταν άδεια, και έτσι δημιούργησα αυτό το μικρό κατάστημα τροφίμων κάτω από το διαμέρισμά μου», εξηγεί ένας κάτοικος της συνοικίας Vedado. Εστιατόρια, εργαστήρια επισκευής τηλεφώνων, κατασκευής επίπλων ή εργασίες οικοδομής, καθώς και καταστήματα με καθαριστικά ή τεχνολογικό εξοπλισμό – αυξάνονται οι μικρές επιχειρήσεις. Υπάρχουν και αρκετές εφαρμογές διανομής φαγητού. La Nave, η κουβανική εκδοχή της υπηρεσίας Uber, λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο.

Εμφανίζονται και τα πρώτα δείγματα χρηματοπιστωτικών εταιρειών (κυρίως στον τομέα των διαδικτυακών πληρωμών) με την φιλοδοξία να «παρέχουν οικονομική ελευθερία στους Κουβανούς», όπως εξηγεί ο ιδρυτής μιας τέτοιας εταιρείας. Ένας άλλος επιχειρηματίας σκοπεύει να δημιουργήσει «κουβανικό Amazon», δηλαδή μια πλατφόρμα που θα συγκεντρώνει τις πωλήσεις των mipymes.

Η οικονομία απελευθερώνεται, η πολιτική όχι

Σημαντική συμβολή στην ανάπτυξη των επιχειρήσεων έχει και το δικαίωμα εισαγωγής, που θεσπίστηκε το 2021. Μέχρι τότε, μόνο το κράτος είχε το δικαίωμα εισαγωγής. Ο Mario9, διευθυντής μιας mipyme που ειδικεύεται στην εισαγωγή γεωργικού εξοπλισμού, επισκέπτεται έναν πελάτη στην επαρχία Artemisa, δυτικά της Αβάνας. Σε ένα τριών εκταρίων χωράφι, συγκεντρώνονται μερικοί αγρότες γύρω από ένα μικρό, πρόσφατα αγορασμένο κόκκινο τρακτέρ με ρυμουλκούμενο.

«Πώς πάει; Τα καταφέρνεις;» ρωτάει ο Mario. «Ναι, είναι πραγματικά πρακτικό. Σε τριάντα λεπτά καταφέρνω να κάνω ό,τι έκανα με τα βόδια όλο το πρωί», απαντά ένας από τους αγρότες. Χρησιμοποιεί το τρακτέρ για ξεχέρσωμα, σκάψιμο, όργωμα, ψεκασμό καλλιεργειών και μεταφορά συγκομιδής. «Το χρησιμοποιούμε σε όλα τα στάδια της δραστηριότητάς μας. Είναι καταπληκτικό. Το μόνο πρόβλημα είναι που δεν έχουμε πάντα πετρέλαιο», λέει ειρωνικά και λίγο απογοητευμένος.

Ο Mario ίδρυσε την εταιρεία του το 2024. «Όλα τα εισάγουμε από την Κίνα. Ο αγροτικός τομέας έχει μεγάλο δυναμικό στη χώρα μας. Η Κούβα πρέπει να στραφεί στην αγροβιομηχανική παραγωγή. Αυτός είναι ο στόχος της εταιρείας μας». Με το κινητό του, περιηγείται στα φωτογραφίες και τα βίντεο από τεράστια κινεζικά hangars. Είναι γεμάτα με γεωργικά μηχανήματα που σύντομα θα φτάσουν στην Κούβα. Αυτή η προοπτική θα μπορούσε να έχει θετικό αντίκτυπο στη ντόπια βιομηχανία τροφίμων, που βρίσκεται σε άσχημη κατάσταση μετά από δεκαετίες παρακμής: το 2024, η παραγωγή χοιρινού κρέατος ήταν μόλις 9.000 τόνοι, ποσότητα αμελητέα για μια χώρα με 11 εκατομμύρια κατοίκους, και η παραγωγή ρυζιού έφτασε μόλις το 30% του όγκου του 2018.10

Τώρα, οι αγρότες, οι συνεταιρισμοί και οι mipymes μπορούν να πωλούν απευθείας τα προϊόντα τους. Πριν, όλα έπρεπε να πωλούνται στο κράτος, που διανέμει μέσω της εταιρείας Acopio. Μόνο ένα μικρό μέρος των πλεονασμάτων μπορούσε να πωλείται απευθείας στους τοπικούς καταναλωτές.

Σε αυτό το αγρόκτημα, σε μακριά μαύρα θερμοκήπια, καλλιεργούνται φασόλια, κολοκύθες, καλαμπόκι, μανιόκ, μπανάνες και μάνγκο. Μετά την ταΐστρα περίπου είκοσι χοίρων και τον έλεγχο της στάθμης του νερού στις δεξαμενές, οι αγρότες μπορούν να ξεκουραστούν στη σκιά. «Από εδώ και πέρα, θα πωλούμε στις αγορές και στα ξενοδοχεία. Αν το είχαμε κάνει νωρίτερα, η πείνα στη χώρα δεν θα ήταν τόσο διαδεδομένη», λέει προσεκτικά ο Rolando, ένας από τους αγρότες.

Όταν απομακρύνονται οι συνάδελφοί του, αρχίζει να μιλά: «Ο προηγούμενος σύστημα εμπόδιζε την παραγωγή. Η εταιρεία Acopio ερχόταν να παραλάβει τη σοδειά. Πολλά προϊόντα χάνονταν στους αποθηκευτικούς χώρους. Το κράτος έλειπαν καύσιμα λόγω του εμπάργκο, αλλά το πρόβλημα ήταν και η αδιαφορία και η έλλειψη βούλησης από τους υπαλλήλους. Στον τουρισμό επενδύθηκαν πολλά χρήματα, ενώ στη γεωργία λίγα. Οι ιδιωτικές επιχειρήσεις πληρώνουν καλύτερα και η γραφειοκρατία έχει μειωθεί».

Η παραγωγική ικανότητα παραμένει περιορισμένη, αλλά τα νέα μέτρα δίνουν στους αγρότες μεγαλύτερο χώρο για παραγωγή και επένδυση. Για τους ιδιώτες επιχειρηματίες, τώρα είναι κρίσιμο να μετατρέψουν αυτή την ευκαιρία σε μακροπρόθεσμα κέρδη και να αποδείξουν ότι μπορούν να διασφαλίσουν επαρκή διατροφική επάρκεια στη χώρα.

Μεταξύ των μικρών επιχειρηματιών (mipymeros) υπάρχουν διάφοροι τύποι. Ο Pablo παρκάρει το SUV του, μάρκας Toyota, που πρόσφατα έφερε από την Παναμά. Καθόμαστε στην αυλή του ξενοδοχείου Roc Presidente στην πρωτεύουσα. Το 2021, αυτός ο νεαρός άνοιξε συνεργείο αυτοκινήτων, όπου απασχολεί περίπου είκοσι άτομα. Τα φίλτρα, τα λάδια, τα ελαστικά και παρόμοια είδη ήταν παλιά είδη έλλειψης πριν από την ίδρυση mipymes. Ο Pablo έχει αρκετά καλά έσοδα από την επιχείρησή του.

Καθώς καθόμαστε για καφέ, περνάει μια ζητιάνα με ένα παιδί στην αγκαλιά. Τείνει το χέρι και μας ζητάει χρήματα. Ο επιχειρηματίας βγάζει από την τσέπη του μια χαρτονομίσματος αξίας 1000 πέσος (περίπου 1,70 ευρώ τότε) και το δίνει. Καθίζει με αναστεναγμό: «Βλέπεις, ψάχνω κάποιον να φροντίσει τη sick μητέρα μου. Για αυτό θα πλήρωνα άνετα 1200 πέσος την ημέρα. Αλλά δεν μπορώ να βρω κανέναν. Μια τέτοια γυναίκα, όπως αυτή η ζητιάνα, θα μπορούσε να κάνει αυτή τη δουλειά!» Συνεχίζει: «Υπάρχουν πράγματα που με ενοχλούν στους ανθρώπους με χαμηλά εισοδήματα. Πάρα πολλοί νέοι και δυνατοί άνθρωποι δεν θέλουν να δουλέψουν, παρόλο που μπορούν. Για παράδειγμα, στη βιομηχανία κατασκευών. Αν δεν σπούδασες, πρέπει να πάρεις και τέτοια δουλειά», σκέφτεται ο Pablo. «Στην κοινωνία, αντί να παραπονιόμαστε, πρέπει όλοι να δουλεύουμε. Δεν έχει σημασία πώς». Ο Pablo έχει υιοθετήσει πλήρως τον νέο επιχειρηματικό πολιτισμό: «Όταν όλοι οι υπάλληλοί μου πάνε σπίτι, εγώ συνεχίζω να απαντώ σε μηνύματα. Εμείς, οι επιχειρηματίες, κοιμόμαστε πέντε ή έξι ώρες την ημέρα. Πέρυσι, είχα μόνο δύο ημέρες άδεια όλο το χρόνο».

Ποια είναι η ιδέα του Pablo για το μέλλον; «Ήμουν στην Κίνα. Εκεί, το Uber έρχεται σε ένα λεπτό μόλις το παραγγείλεις! Τα καταστήματα είναι ανοιχτά όλη τη νύχτα. Εδώ, βλέπεις ανθρώπους να χαλαρώνουν ήδη από το δεύτερο ή τρίτο απόγευμα. Στην Κίνα, βλέπω ό,τι ονειρεύομαι στην Κούβα!»

Η ιδιωτική πρωτοβουλία ήταν εδώ και καιρό απαγορευμένη στην Κούβα, ώστε να μην πλουτίζουν οι ιδιώτες και να μην δημιουργούνται ανισότητες. Η φιλελευθεροποίηση αυτού του τομέα τα τελευταία χρόνια πραγματικά οδήγησε σε ορατή εμβάθυνση των κοινωνικών διαφορών. Οι ανισότητες είναι ορατές με την πρώτη ματιά: τα παιδιά ζητιανεύουν (φαινόμενο που εμφανίστηκε μόλις πρόσφατα), στους δρόμους της πρωτεύουσας συσσωρεύονται σωροί απορριμμάτων, διαδίδεται η χρήση ναρκωτικών και η πορνεία.

Ο ήλιος δύει πάνω από την Αβάνα. Στον δρόμο Linea, στη συνοικία Vedado, περνάει ένα λευκό Tesla, και στη γωνία σταθμεύει ένα Porsche Panamera. Κοντά, υπάρχουν αρκετά εστιατόρια που προσφέρουν κρέας εισαγόμενο από τις ΗΠΑ, ψάρια, κρασί και παγωτό. Σε σύγκριση με τα κρατικά εστιατόρια, όπου σχεδόν τα πάντα λείπουν, πρόκειται για τεράστια αντίθεση. Για ένα πλήρες μενού, πληρώνεις από 10 έως 20 ευρώ. Σε μερικά νέα καταστήματα, πωλείται μαρμελάδα προς 9,50 ευρώ, μπουκάλια ελαιόλαδου προς 13 ευρώ, μπουκάλια κρασιού προς 30 ευρώ, πακέτα ζυμαρικών προς 3 ευρώ ή παρμεζάνα προς 40 ευρώ το κιλό.

Πολλοί επιχειρηματίες που άνοιξαν τα πιο πολυτελή καταστήματα έχουν λάβει (ή συνεχίζουν να λαμβάνουν) χρήματα από το εξωτερικό. Αν και διατηρούν εταιρικούς λογαριασμούς στην Ισπανία, το Μεξικό ή αλλού, πολλοί που έζησαν στο εξωτερικό ήρθαν πίσω στην Κούβα για να εκμεταλλευτούν τις νέες ευκαιρίες. Και επίσης, για να απολαύσουν τη ζωή. Στην άκρη της Αβάνας, υπάρχει ένα μονοπάτι που οδηγεί σε μια έκταση αρκετών εκταρίων στην όχθη ήρεμης λίμνης. Οι σερβιτόρες καλωσορίζουν τους επισκέπτες σε μια λουρίδα κάτω από φοίνικες, σε ένα πολυτελές μπαρ με εστιατόριο. Η τιμή του φαγητού φτάνει τα 40 ευρώ, και η διαμονή σε μπανγκαλόου με ιδιωτική πισίνα κοστίζει περίπου 400 ευρώ. Οι επισκέπτες μπορούν επίσης να απολαύσουν δραστηριότητες όπως καγιάκ, ιππασία, μασάζ... Το κατάστημα El Patrón, που ίδρυσε ο Robert Carlos Chamizo González, έχει αναμειγμένη φήμη στην περιοχή. «Αυτό το μέρος είναι... ανήθικο», διαμαρτύρονται πολλοί αγρότες που συναντήσαμε στο δρόμο. Ένας εγγονός του Φιντέλ Κάστρο συχνά επισκέπτεται. Ο Sandro Castro παρουσιάζεται στα κοινωνικά δίκτυα ως ένας από τους mipymers. Το 2019, άνοιξε ένα μπαρ με το όνομα Mia Culpa στην περιοχή Vedado. Στο ξενοδοχείο Iberostar Packard, που ανήκει στην εταιρεία Gaesa, μπορεί κανείς να συναντήσει και τον Dionis Arranza, γνωστό επιχειρηματία στον τομέα του πολυτελούς τουρισμού στην Αβάνα, γιο πρώην ανώτερου υπαλλήλου του Υπουργείου Εξωτερικού Εμπορίου. Ο ίδιος ο Chamizo González δημοσιεύει στο Instagram προσωπικές φωτογραφίες από ιδιωτικά αεροπλάνα, πολυτελή εστιατόρια, το Ντουμπάι και διακοπές στην Ιταλία. Όλοι γνωρίζουν για τις υποτιθέμενες στενές σχέσεις του με την κυβέρνηση. Έχει και ένα εστιατόριο με το όνομα Mia Culpa στο ξενοδοχείο Iberostar Packard (που ανήκει στην Gaesa).

Στα κοινωνικά δίκτυα, παρουσιάζονται και άλλοι «mipymeros» από το χώρο των ισχυρών. Για παράδειγμα, ο Ángel David Fernández del Valle, εγγονός του στρατηγού Sergio del Valle Jiménez, στενού συνεργάτη του Φιντέλ Κάστρο. Η εταιρεία του, η Sil26, διανέμει στην Κούβα προϊόντα από το Supermercado 23, μια από τις μεγάλες πλατφόρμες online πωλήσεων (καταχωρημένη στη Φλόριντα). Τα προϊόντα αγοράζονται στις ΗΠΑ και στη συνέχεια μεταφέρονται στο νησί. Φυσικά, τα αγοράζουν μόνο αυτοί που μπορούν. Στη διοίκηση της εταιρείας Gaïa, ενός ακόμη παίκτη στον τομέα διανομής, βρίσκεται η Lisa Titolo Castro, εγγονή του Raúl Castro.

Η επέκταση της αγοράς στην Κούβα δεν συνοδεύεται από καμία χαλάρωση στην πολιτική. Η κριτική στις αποφάσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος συνεχίζει να είναι ανεπιθύμητη, και οι επανειλημμένες συλλήψεις διατηρούν την ατμόσφαιρα φόβου. Η νέα αριστερή αντιπολίτευση δεν θα γλιτώσει από καταστολή. Ο ιστορικός Alexander Hall Lujardo (που αυτοαποκαλείται μαρξιστής) μας εξηγεί γιατί έχει αντιρρήσεις στις πρόσφατες μεταρρυθμίσεις: «Η δημιουργία mipymos έχει τα θετικά και τα αρνητικά της. Χωρίς αυτά, στην Κούβα δεν θα υπήρχε τίποτα να φάει. Η επιχειρηματική αστική τάξη που δημιουργείται, όμως, τελικά θα προτιμήσει τα δικά της συμφέροντα». Ο ίδιος προτιμά εναλλακτικές λύσεις βασισμένες σε συνεταιρισμούς, που θεωρεί συμβατές με το σοσιαλιστικό όραμα. Αυτός ο ακαδημαϊκός έχει απαγόρευση να εγκαταλείψει τη χώρα. Η κρατική υπηρεσία ασφαλείας του ζήτησε να γυρίσει βίντεο με ομολογία, όπου θα αποδείκνυε τον εαυτό του για πράγματα που θα μπορούσαν να του καταλογιστούν, και να δεσμευτεί δημόσια ότι δεν θα συνεργαστεί με τα μέσα ενημέρωσης. Ήταν η προϋπόθεση για να μπορέσει να ταξιδέψει. Αρνήθηκε. «Είναι άραγε πιο εύκολο να κάτσεις και να διαπραγματευτείς με τον ιστορικό εχθρό της επανάστασης, παρά με τους δικούς σου πολίτες;»

Ο Raymar Aguado ανήκει στη νέα γενιά αριστερών διαφωνούντων στην Κούβα.11 Αυτοί οι διανοούμενοι σπούδασαν στο τοπικό πανεπιστήμιο, θεωρούν τον εαυτό τους μαρξιστές και αντιιμπεριαλιστές, αλλά είναι κριτικοί προς το καθεστώς και θέλουν να κλείσει το κεφάλαιο της εποχής Κάστρο. Ο Aguado είναι παραγωγικός συγγραφέας και δημοσιεύει τα κείμενά του υπό την επίβλεψη σε διάφορα online μέσα. «Οι περισσότεροι ιδιοκτήτες εδώ θέλουν να πλουτίσουν. Το άνοιγμα της οικονομίας σε ιδιωτικές επιχειρήσεις δεν συνοδεύεται από πολιτικές που θα ενίσχυαν τη θέση των συνδικάτων ή τη συμμετοχή των οργανωμένων λαϊκών κινημάτων στη χώρα», αναλύει. «Δεν έχουμε ελευθερία να οργανωθούμε, να διαμαρτυρηθούμε ή να εκφραστούμε ελεύθερα».

Τελειώνει το κουβανικό μοντέλο που γεννήθηκε από την επανάσταση;

Η γενική αβεβαιότητα προκαλεί στους Κουβανούς αίσθημα ανησυχίας. Στη συνοικία Centro Habana, δύο φίλοι συζητούν στην αυλή ενός καφέ. Αναρωτιούνται αν θα μείνουν στο νησί. «Τι θα γίνει με αυτή τη χώρα;» ρωτάει ο πρώτος. «Δεν ξέρω πού πάμε, αδερφέ μου. Πιστεύω όμως ότι, αυτοί από πάνω, θα βρουν τρόπο να το γυρίσουν υπέρ τους». Πολλοί κάτοικοι περιμένουν εδώ και καιρό να επιτραπεί η ιδιωτική επιχειρηματικότητα. Αλλά, όπως και σε άλλες χώρες που πέρασαν από το κράτος-ελεγχόμενη οικονομία στον καπιταλισμό, και στην Κούβα αρχίζει να διαμορφώνεται μια τοπική ολιγαρχία από εκπροσώπους της τωρινής εξουσίας.

Κάθε μέρα, στις συζητήσεις των ανθρώπων, επαναλαμβάνονται οι ίδιες ερωτήσεις: Τι θα γίνει αύριο; Θα ξεσπάσουν κοινωνικές ταραχές; Θα επέμβουν οι Ηνωμένες Πολιτείες; Θα εφαρμοστούν πραγματικά τα μέτρα φιλελευθεροποίησης ή θα τα σταματήσει η γραφειοκρατία; Δεν είναι ήδη πολύ αργά; Δεν έπρεπε να είχε γίνει αυτό πριν από τριάντα χρόνια; Θα επιβιώσει το κοινωνικό σύστημα βασισμένο στην δωρεάν υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση, ή θα καταρρεύσει οριστικά το κουβανικό μοντέλο που γεννήθηκε από την επανάσταση;

Η συγγραφέας είναι δημοσιογράφος

Μετάφραση Πέτρος Ζιάκ