Tentoonstelling Beyond the City of Time in de Rudolfinum Gallery: Verhalen van chimères in de scheuren van de werkelijkheid

Biologe en theoreticus Donna Haraway spreekt in haar boek Zůstat u nesnází: Utváření příbuzenství v chthulucénu (2016, Nederlandse vertaling 2025) over de wereldvormende kracht van verhalen: „Het is niet onverschillig welke verhalen werelden vormen, welke werelden verhalen vormen.“ Tussen verhalen en de wereld (werelden) bestaat een nauwe, wederkerige band die hun bestaan onderling afhankelijk maakt. Verhalen die we vertellen en die ons helpen de werkelijkheid te verklaren, er betekenis aan geven, kneden actief de materie van de wereld en samen met die wereld ook onze verbeelding. 

Een belangrijke rol in Rahal’s werk spelen nieuwe technologieën samen met kunstmatige intelligentie, hoewel de auteur zelf graag werkt met het medium van de klassieke schilderkunst.

De Indiase kunstenaar Sahej Rahal richt zich in zijn artistieke praktijk op deze verhalen, laat scheuren ontstaan in hun weefsel en altereert speels de mythologische ondergrond van de werkelijkheid. Zijn solo-expositie Beyond the City of Time, samengesteld door curatoren Eva Drexler en Edith Lázár in de Galerie Rudolfinum (tot 10 mei), transformeert de ruimte van de instelling vervolgens in een interactieve speeltuin, waarin we bewegen in een denkbeeldige begeleiding van obscure wezens en mythologische kruisingen, losgelaten op de grens van media en werelden. 

Het tentoonstellingslandschap kronkelt in een cirkel zonder voorkeursrichting. Het verbindende motief wordt het fenomeen illusie dat een specifieke relatie tot de wereld vertegenwoordigt, voortkomend uit collectief gedeelde, verhaal-constellaties die bepalend zijn voor onze ervaring van de werkelijkheid. Haar diverse facetten (famen, tovermiddelen, illusies) vormen vervolgens de kaders voor de afzonderlijke tentoonstellingszalen. Door de invloed van modern denken, dat de nadruk legt op de rationele component van het bestaan en de poging om alles mysterieuze te onthullen, zichtbaar te maken en te belichten, worden illusies vaak binair tegenover de realiteit geplaatst als onwaarheid, bedrog, een verdraaide interpretatie van de wereld die de rationele benadering netjes moet rechtzetten. 

Rahal deconstrueert de modernistische logica en ziet illusie als de basis van de realiteit. Maar daar stopt zijn werk niet. De kunstenaar onthult, bewerkt, mengt, snijdt in stukjes die hij vervolgens plakt in verschillende contra-mythologische figuren. Contra-mythologie betekent bij hem echter niet het streven om mythes uit te roeien, maar om de bestaande mythologische basis te transformeren. 

Denken met illusie

De serie schilderijen Het ontbrekende blad (2018–heden) bouwt qua vorm voort op de traditie van islamitisch geïllumineerde manuscripten en confronteert het publiek met hybriden, waarvan de lichamen niet eenduidig te classificeren zijn (vaak assemblages van verschillende religies en stromingen). Het is een mytopoëtisch werk dat chaos opbouwt. 

Interactieve AI-simulatie Anhad (Neškálovatelný, 2023) reageert via een instabiele entiteit die splijt, scheurt en draait, op geluiden uit de omgeving (maar met vertraging). Zo wijkt het af van de afgezaagde generatieve kunstmatige intelligentie die uit datasets put en opereert via zintuiglijke impulsen. De ledematen worden hier gevoelig. Een van de Indiase mythes beschrijft het kosmische lichaam Manua, dat een strikt hiërarchische sociale stratificatie (kasten) opricht. Het hoofd heeft de soevereine positie, terwijl de andere lichaamsdelen geleidelijk aan hun belang verliezen en ondergeschikt worden. De agentuur van de ledematen deconstrueert bij Anhada deze verticale ontologie en onze behoefte om intelligentie strikt in de hersenen te situeren. De video wordt aangevuld met een geluidsspoor – een Indiase song afkomstig uit de Indiase raga-traditie (muziekstuk waarmee we ons kunnen afstemmen op het oeroude, kosmische lied). 

De interactieve component wordt verder uitgebreid door het videospel Test van gedeelde geest (2024), waarin we met meerdere controllers een driekoppig wezen manipuleren. Het spel speculeert over collectief gedeelde intelligentie die zich over de verschillende actoren uitstrekt (bezoekers worden uitgenodigd om met minimaal twee personen te spelen). Tastzin domineert ook in een andere installatie – Atithi (2025), waarin we via geleidende platen op het scherm communiceren met een zwerm tentakels, waarbij beide handen nodig zijn om over de platen te glijden. In tegenstelling tot de modernistische obsessie met het oog, benadrukt de kunstenaar hier de aanraking als het primaire zintuig voor het leren kennen van de wereld. De ongeschiktheid van de dualiteit virtueel en echt wordt onder andere gedemonstreerd door de beelden van De voetgangers (2013–heden) – „asfaltachtige“ reuzen die migreren van schermen naar de ruimte van de galerie.

Rahal’s werk representeert de illusie niet eenvoudigweg, maar produceert deze. Hij denkt ermee en door ermee. Hij probeert onze perceptie bewust te verstoren en te laten ontsnappen aan controle. Het curatorteam plaatst dat in een lastige positie. Hoe kan het publiek chaos worden voorgesteld? Hoe kan men werken tentoonstellen en classificeren die deze tendensen ondermijnt? Een van de gekozen strategieën was het minimaliseren van de muurtekst, die tot een minimum werd beperkt. 

Vanwege de interactieve, zintuig-motorische aard van het grootste deel van de werken, waarbij de toeschouwer zich eerder langzaam afstemt via lichamelijke betrokkenheid, vind ik het ontbreken van lange teksten passend. Tegelijkertijd wil ik ook een ander formeel aspect van de tekstuele begeleiding noemen, namelijk een zekere poëtische uitdrukking. In tegenstelling tot gebruikelijke curatoren-teksten, die proberen de expositie en de werken didactisch te beschrijven, treffen we hier meer ‘verstopte’ fragmenten van verhalen aan. Als we die strikt vanuit een educatief perspectief bekijken, kunnen ze voor bezoekers wat complex en onduidelijk overkomen. Eenvoudige uitleg is niet hun sterke punt. Ze passen echter in de mozaïek die de kunstenaar samenstelt, die niet illustreert, maar eigen verhalen vormt in de scheuren van de werkelijkheid, die ons uitnodigen. 

Rahal’s werk construeert kleurrijke werelden die zich voor ons openen. De architectuur van de expositie en de algehele omgang met de ruimte lijken echter deels af te zien van het bouwen aan een eigen, complexe wereld, of deze bewust te onderdrukken. Subtiele houten constructies, onopvallende textiel en kale muren geven een zeer sobere indruk. In plaats van de toeschouwer fenomenologisch (met bewuste lichamelijke beleving van de ruimte) te verankeren in de omgeving, verdwijnen ze naar de achtergrond, waardoor deze vaardigheid en nadruk verschuiven naar immersieve taferelen waarin we ongestoord kunnen onderdompelen. 

Deze onderdanigheid van de galerieomgeving is echter niet volledig; in een korte sectie krijgt de architectuur een dominantere rol en vormt een soort tunnel die ons opslokt, verward maakt en eindigt in een poort. De ‘oneindige’ trap nabij Anhada, die verder wordt aangevuld door een diagram op de vloer dat een sleutel tot de expositie voorstelt, leidt ook onze aandacht af. Het monumentale projectiescherm overheerst echter de tentoonstellingsruimte. Het gekozen materiaal (hout) contrasteert verder visueel met de nieuwe media-interface en de esthetiek van het videospel en de AI-simulatie, evenals de strikte geometrische structuur (orde) die spanning creëert met de organische zwerm en hybride entiteiten (chaos). 

Gekreukelde werkelijkheid

Een belangrijke rol in Rahal’s werk spelen nieuwe technologieën samen met kunstmatige intelligentie, hoewel de kunstenaar zelf graag werkt met het medium van de klassieke schilderkunst. Nieuwe technologieën ondergaan vaak computationeel denken, dat wil zeggen een denkkader waarin de wereld alleen kan worden begrepen via verschijnselen en mechanismen die computationeel verwerkbaar zijn. Dit leidt tot het afknagen van de complexiteit van de werkelijkheid tot meetbare, schaalbare, voorspelbare en duidelijk gedefinieerde eenheden onder onze controle. 

De kunstenaar doorbreekt deze tendensen. Kunstmatige intelligentie en het landschap waarin deze opereert, verdringen zowel de mens als de classificatieaspecten. Hoewel de wezens reageren op onze input, is er geen sprake van controle (onvoorspelbaarheid van de output, vertraagde reactie). Controle veronderstelt beheersing, wat Rahal duidelijk niet toestaat (een uitzondering vormt Test van gedeelde geest, waar controle problematisch is door collectief spelen).

In plaats van controle ontstaat er dus een meer-dan-menselijke dialoog, gedragen door aanrakingen, trilling en geluid. In deze gesmede werelden ontstaat ruimte voor een ander soort intelligentie die zich niet laat vangen door menselijke ervaring en de poging om kunstmatige intelligentie te modelleren zodat deze onze opvattingen weerspiegelt. Zijn schepping detecteert, genereert niet (in de zin van visuele sluier), meet niet en classificeert niet, maar opent subversief de deuren naar andere vormen van bestaan en relatie. 

Als het westerse denken lange tijd probeerde de wereld recht te trekken en het oppervlak glad te maken om schaduwhoeken en plooien te elimineren, knuffelt Sahej Rahal de werkelijkheid juist. Het resultaat zijn scheuren, verborgen plekken waar een wirwar van vreemde wezens en alternatieve verhalen broeit.

De auteur is kunsttheoreticus.