Het extreemrechtse sprookje "Grote vervanging" ontleed

Het sprookje van de zogenaamde „Grote Uitwisseling“ behoort tot de invloedrijkste samenzweringsmythen van extreemrechts. Ze beweert dat de „inheemse“ bevolking doelbewust wordt vervangen door migranten – een bewering die wetenschappelijk niet houdbaar is en waarvan de kernideeën in strijd zijn met de grondwet. Maar het is wel een die zich desondanks steeds sterker in het discours manifesteert. We leggen uit hoe dit narratief werkt, welke retorische trucs en denkfouten erachter zitten en waarom het zo aansprekend is. Wie begrijpt hoe dit verhaal is opgebouwd, herkent sneller de manipulatieve patronen – en kan er in discussies onderbouwd tegenin gaan.

Oude rassentheorie in een nieuw jasje

In plaats van concrete problemen zoals woningnood en kinderopvangplaatsen te belichten, verspreiden sommige media bij hun verslaggeving over de demografische verandering een racistische angstdebat: Zo heeft de Berliner Zeitung onlangs in een artikel de rechtsextreme samenzweringsmythe van de zogenaamde „Grote Uitwisseling“ verspreid. De auteur uit zijn zorgen in het niet als mening aangeduide artikel over de bevolkingsontwikkeling in Duitsland.

Hij beweert daarbij dat het niet om de genoemde mythe gaat, en noemt dit „angstprojectie“. Inhoudelijk vertoont de tekst echter duidelijke kenmerken van klassieke samenzweringsverhalen. Zo lijkt het artikel wetenschappelijk omdat statistieken worden genoemd en toekomstvoorspellingen worden gedaan, maar er ontbreken concrete bronnen. Aan de Duitse bevolking wordt een „collectief“ gestreste slachtofferschap toegeschreven. Daarnaast schetst de auteur een griezelig scenario van straatprotesten en rellen zoals in Frankrijk en neemt hij de rechtsextreme term „biodeutsche Bevölkerung“ over.

Op het eerste gezicht merkt men misschien niet eens dat er een samenzweringskern achter schuilt. Wie de kop al als logisch beschouwt, kan de daaropvolgende argumentatie over de bevolkingsontwikkeling best zinvol vinden. Maar al het hele debat over migratie als „verliezerervaringen“ verkopen, is de denkfout. De wetenschap is het erover eens: migratie en vluchtbewegingen maken deel uit van het mens-zijn en dat is geen fenomeen van de laatste jaren. Hoe we er ook uitzien of waar we vandaan komen – alle mensen hebben ergens migratie-ervaring. Het is dus onjuist en wetenschappelijk niet houdbaar om te beweren dat er een onderscheid bestaat tussen een „biodeutsche“ bevolking en een „met migratieachtergrond“.

Geen randgroepfenomeen meer

Het sluwe aan samenzweringsmythen zoals deze? Wie ze opzettelijk verspreidt, speelt bewust met retorische manipulatie-trucs zoals de zogenaamde „rozijnenpicking“. Hier worden individuele geboortecijfers of migratietellingen uit wetenschappelijke studies doelbewust zo geselecteerd dat ze bijvoorbeeld de beweringen van een bedreigde „biodeutsche Bevölkerung“ ondersteunen. Logische drogredenen behoren ook tot populaire bedrogmanoeuvres. Zo passen conclusies over bijvoorbeeld geboortecijfers niet echt bij de gegevens waarop ze gebaseerd zijn. Vanuit wetenschappelijk oogpunt zijn voorspellingen sowieso geen garanties en de oorzaken van geboortedaling zijn complex.

Het verhaal van de „Grote Uitwisseling“ is al lang geen randgroepfenomeen meer, maar wordt steeds zichtbaarder in het publieke discours. Dat wordt gesuggereerd door schijnbaar journalistieke bijdragen in gevestigde, maar omstreden media zoals de Berliner Zeitung. Klassieke internationale voorbeelden uit de politiek zijn bijvoorbeeld de Italiaanse premier Georgia Meloni of de Hongaarse premier Viktor Orbán.

Ook de AfD gebruikt dit narratief

In Duitsland valt vooral op dat politici van de AfD en de partij zelf regelmatig termen gebruiken die precies in dit taalbeeld passen. Een reeks voorbeelden wordt door het Bundesamt für Verfassungsschutz in een rapport opgesomd, dat momenteel de basis vormt voor een verbod op de AfD. Het rapport omvat meer dan 1000 pagina’s. De auteurs verzamelen onder andere uitspraken van AfD-leden, programmatische geschriften en bijdragen op sociale media, die over meerdere jaren zijn gecontroleerd. Zoals tagesschau.de meldt, werd het rapport oorspronkelijk als geheim beschouwd.

Omstreden media zoals Cicero of Nius hebben het document echter gedeeltelijk gepubliceerd – met de mededeling dat transparantie en publieke debatten belangrijk zijn. Het rapport wijden aan het „Grote Uitwisseling“ een eigen hoofdstuk, maar inhoudelijk doorkruist het idee bijna het hele document, zoals te lezen is op belltower.news. Volgens de gegevens wordt het verhaal over alle partijhiërarchieën verspreid en is het opvallend dat nieuwe creaties van de term toenemen. Momenteel laat het Duitse Binnenlandse Ministerie het rapport vakinhoudelijk toetsen.

Dat vooral de door de AfD gebruikte uitdrukking „Remigration“ in het algemeen taalgebruik is doorgedrongen, blijkt uit de verkiezing tot onwoord van het jaar 2023. Ook de recent controversiële „Stadbeeld“-uitspraak van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz reikt motieven van de „Grote Uitwisseling“. En een blik op een wetenschappelijke studie, die originele gegevens uit een enquête in 10 EU-landen uit 2022 gebruikt, geeft daar verder voer aan: 41 procent van de ongeveer 20.400 ondervraagden is het eens of helemaal eens met de uitspraak dat er een groep mensen is die „probeert de inheemse bevolking door immigranten te vervangen“. Waarom slaagt deze mythe van de „Grote Uitwisseling“ er dan zo goed in om zoveel mensen te bereiken?

„Van meet af aan gericht op aansluiting“

Nadja Kutscher deed voor haar proefschrift onderzoek naar de extreemrechtse beweging aan de Friedrich-Alexander-Universiteit Erlangen-Nürnberg en ging die vraag in haar boek uitgebreid na onder de titel „Het narratief van de ‚Grote Uitwisseling‘“. Volgens haar inschatting is dit samenzweringsmythe zo succesvol omdat hij als een puzzelstuk goed kan worden gecombineerd met andere thema’s. „De ‚Grote Uitwisseling‘ was vanaf het begin gericht op aansluiting en deze opbouw is geen toeval. Men heeft doelbewust migratie en geboortes als thema’s van dit verhaal gebruikt, zoals ze in bredere discoursen voorkomen en niet alleen bij de extreemrechtse beweging.“

Kutscher zegt ook dat ze de vertelling zeker niet als een vorm van legitieme migratiekritiek zou classificeren – daar is men ver van verwijderd.

„Ik vind het belangrijk dat we dit narratief de schijn ontnemen, omdat het nu eenmaal een verhaal is met een heel bepaald doel, ook een politiek doel. Het gaat altijd om een volledige afwijzing van emancipatorische verworvenheden en van mensen in dit land, die geracialiseerd worden.“

Het verhaal is dus bewust zo geformuleerd dat het geloofwaardig lijkt. Uiteindelijk gaat het erom om vooruitgang op het gebied van gelijkheid te bagatelliseren of te kleineren, en redenen te vinden – zoals huidskleur, naam of afkomst – om mensen in hokjes te plaatsen en te diskwalificeren.

Getekend gevaarbeeld is allesbehalve nieuw

De kern van de bewering draait om de racistische oproep om als groep te overleven, omdat westerse samenlevingen zoals in Europa of de VS als bedreigd worden gezien. Dit narratief is niet nieuw en dat zien we nu heel duidelijk aan de identiteitspolitiek van de Amerikaanse president Donald Trump en die van de Russische president Vladimir Poetin. Beiden zijn met hun „cultuurstrijd“ succesvol en verdelen ze de bevolking. Volgens het verhaal van de „Grote Uitwisseling“ moet de eigen groep beslist worden beschermd tegen drie vijanden:

•      tegen machtige elites die een vermeende demografische uitwisseling sturen of hiermede een mede-verantwoordelijkheid krijgen voor demografische ontwikkelingen

•      tegen passieve medeburgers

•      tegen migranten of „inheemse“ moslims (vooral in de Europese context)

Het getekende gevaarbeeld is allesbehalve nieuw

Catastrofale scenario’s voor het land waren bijvoorbeeld al rond de Eerste Wereldoorlog populair. Zo waarschuwde bijvoorbeeld de bevolkingskundige Friedrich Burgdörfer in zijn geschriften voor de „Volksvergreisung“ en de „volkstod“ van het Duitse „Volkskörper“, wat later in delen werd overgenomen door de NS-ideologie en de angst voor uitsterven. Oswald Spenglers boek „Der Untergang des Abendlandes“ uit 1918 speelt hier ook een rol. Internationaal is het werk „Der Untergang der großen Rasse“ uit 1916 van de Amerikaanse Madison Grant toonaangevend.

Intussen wordt het verhaal van de „Grote Uitwisseling“ vooral gekoppeld aan de Franse schrijver Renaud Camus. In 2011 verscheen zijn boek „Le Grand Remplacement“. Daarin legt hij onder andere de typische vijandbeelden vast die wij kennen van zogenaamd vruchtbare en gewelddadige mensen uit Afrika en het Midden-Oosten. Hij werd daarmee een bepalende denker van de Nieuwe Rechten, die zich ook heel concreet op hem beroept, zoals in Kutscher’s boek te lezen is.

Vooral sociale media en messenger-groepen helpen om extreemrechtse ideeën en samenzweringsgeloof te verspreiden, om eigen aanhangers:en (of degenen die dat willen worden) te radicaliseren. Welke gevolgen dat kan hebben, zie je aan rechtsextreme terreuraanslagen zoals bijvoorbeeld in de Noorse Utøya 2011, in Halle 2019 en in de Amerikaanse Buffalo 2022. Want de daders verwezen in hun aanschrijften naar de ideologie die achter de „Grote Uitwisseling“ schuilt. Niet in de laatste plaats onderstreept dat hoe belangrijk het is om de kenmerken van deze wereldwijd populaire mythe te herkennen. Zoals bij samenzweringsverhalen gebruikelijk, lijkt hij geloofwaardig en speelt hij in op angsten en onzekerheden die veel mensen sowieso hebben.

Tips om verdachte inhoud te ontmaskeren

Om video's, memes & Co. met samenzweringswereldbeelden van de „Grote Uitwisseling“ te ontmaskeren, is het aan te raden analytisch te werk te gaan. Let op de opbouw van argumenten, woordkeuze en vormgeving. De belangrijkste aanwijzingen op een rijtje:

• Uitspraken die migratie en gelijkheid in het algemeen in twijfel trekken – en ook integratie en Duitsers naar afkomst onderscheiden ("biodeutsche" vs. "de anderen")

• Verwijzingen naar auteurs zoals Renaud Camus en Alain de Benoist

• Rechtsextreme sleutelwoorden zoals „Remigration“, „Grote Transformatie“, „Bevolkingsuitwisseling“, „herhuisvesting“, „vervangingsmigratie“ en „volkstod“.

• Sterke emotionalisering en bedreigingsretoriek, zoals „We worden uitgeroeid“ of „Europa sterft“, die angst moeten opwekken en kritisch onderzoeken voorkomen.

• Toewijzingen aan hoofdschuldigen zoals „economische en financiële elites“, „gestuurd systeem“, „UNO“ en deels antisemitisch zoals „Joodse elites“, „financieel kapitaal“, „Rothschild“ en „FED“ en George Soros als concreet vijandbeeld.

• Racistische voorstelling van migranten als zogenaamd luie, losbandige, weinig intelligente wilden (motief van de onbeschaafde ander en domheid), ongeremd seksueel en seksueel gewelddadig (seksmotief).

• Oriëntatie op traditioneel gezinsbeeld en voorstelling van vrouwen als zowel slachtoffers van seksuele overschrijdingen als mede-schuldigen aan het „volksterfte“.

• Vage verwijzingen naar statistieken over demografische verandering of criminaliteitscijfers, zonder bronnen te noemen

• Gebruik van statistieken die niet voldoen aan de klassieke wetenschappelijke kwaliteitscriteria, zoals betrouwbaarheid van meetresultaten

• Retorische manipulatie-trucs zoals logische drogredenen of „rozijnenpicking“ („cherrypicking“)

Conclusie

Het samenzweringsmythe van de „Grote Uitwisseling“ behoort tot de bekendste en heeft zich al in meerdere wereldwijde gevallen bewezen als rechtvaardiging voor dodelijke terreuraanslagen. Er wordt een ondergangsscenario geschetst zoals je die uit apocalyptische films kent. Daarbij wordt beweerd dat de „inheemse, witte“ bevolking doelbewust wordt vervangen door migranten. Dit sluit aan bij gangbare maatschappelijke angsten en debatten over demografische ontwikkelingen en biedt ogenschijnlijk eenvoudige verklaringen voor complexe problemen.

Om het verhaal aantrekkelijk te maken, worden typische retorische strategieën zoals emotionalisering, rozijnenpicking en pseudowetenschappelijke geboortecijfers en criminaliteitsstatistieken gebruikt. Elementen van dit verhaal – vooral de term „Remigration“ – zijn ingeburgerd in de dagelijkse taal. Dit toont aan hoe succesvol de Nieuwe Rechten is in binnen- en buitenland om hun racistische en nationalistische ideologieën te normaliseren. En dat is slechts een reden om de trucs achter dergelijke verhalen te herkennen en tegelijkertijd de moed te hebben open en eerlijk over migratie te discussiëren.

Artikelafbeelding: dpa / picture alliance / Lise Aserud (Breivik); Kay Nietfeld/dpa (Weidel)