Het zoeken naar een taal voor datgene dat zich verzet tegen benoeming

Het Boekenfestival BRaK opende dit jaar opnieuw met een feestelijke avond, gekoppeld aan de uitreiking van de Eugène Gindl Prijs. We brengen u de laudatio voor de laureaat, een icoon van de Poolse verslaggeving Mariusz Szczygieł, door Rafał Majerek, lid van de jury van de Eugène Gindl Prijs en docent aan de Vakgroep Slavische Filologie aan de Universiteit van Jagellon in Krakau.

Geachte dames, heren, dames en heren van het heden, goedenavond,

het is voor mij een grote eer om de redenen te presenteren waarom de jury van de Eugène Gindl Prijs heeft besloten deze dit jaar toe te kennen aan Mariusz Szczygieł. Ik zal me beperken tot de belangrijkste.

De Eugène Gindl Prijs wordt uitgereikt aan personen wiens werk gekenmerkt wordt door een hoge artistieke kwaliteit, ethische gevoeligheid en een sterk bewustzijn van de verantwoordelijkheid voor de wijze waarop reportageliteratuur de werkelijkheid afbeeldt. Ze is bedoeld voor auteurs wiens teksten aanzienlijk bijdragen aan de ontwikkeling van de traditie van verslaggeving, hier creatief op voortbouwen en deze in nieuwe richtingen sturen. Het gaat om werken die precisie van observatie combineren met doordachte compositie en verfijnde taalgebruik, en die de capaciteit hebben om blijvend door te dringen in het culturele bewustzijn.

Het werk van Mariusz Szczygieł zonder twijfel aansluit bij de geest waarin de Eugène Gindl Prijs is opgericht. Zijn boeken en reportages verbinden een uitgesproken literaire vorm met een diepgaande interesse in de mens en de samenleving. En ze tonen dat verslaggeving niet alleen nauwkeurig in details kan zijn, maar ook artistiek indrukwekkend. De auteur benadert de hoofdpersonen van zijn reportages met respect en empathie. Hij weet kwetsbare momenten in menselijke lotgevallen gevoelig vast te leggen en ze tegelijk te plaatsen in een bredere historische en maatschappelijke context.

Tot de centrale thema's die onlosmakelijk verbonden zijn met de naam van Mariusz Szczygieł behoort de Tsjechische cultuur. Hoewel hij er meerdere teksten aan heeft gewijd, noem ik ten minste twee bijzonder inspirerende boeken: Gottland en Zrób sobie raj (Maak jezelf een paradijs). In deze biedt hij een meerdimensionaal beeld van de Tsjechische samenleving met haar rijke en complexe verleden en heden. Hij onthult minder bekende, vaak ingewikkelde hoofdstukken uit de geschiedenis, herinnert aan vergeten figuren en situaties en laat zien in hoeverre Tsjechische lotgevallen doordrenkt zijn met trauma's, paradoxen en morele dilemma's. Met zijn gevoelige interpretatie van de Tsjechische cultuur draagt hij ook bij aan een dieper begrip van Midden-Europa als een uniek gebied waar historische ervaring, culturele herinnering en geopolitieke spanningen op bijzondere wijze samenkomen. Het moet ook benadrukt worden dat dankzij vertalingen van zijn boeken deze verdiepen blik op de Tsjechische cultuur en geschiedenis niet beperkt bleef tot Polen, maar ook lezers in andere landen bereikte.

In zijn kijk op de Tsjechische problematiek toont hij tevens een van de fundamentele kenmerken van de creatieve daad van de auteur. Szczygieł benadert de Tsjechische cultuur niet alleen als een interessant onderwerp voor verslaggeving – hij houdt er openlijk van. Het is voor hem “een hemelse liefde”, zoals ook de titel van een van zijn boeken aangeeft.

Over deze liefde, verbonden met een diepe fascinatie, wil hij ook met lezers en lezersinnen delen. Het gaat hem niet alleen om het overbrengen van nieuwe kennis of interpretaties, maar ook om het overdragen van iets persoonlijks dat belangrijk is. Zijn teksten worden zo een ruimte voor dialoog – een uitnodiging om samen met hem in gesprek te gaan met een andere cultuur en tegelijk de gelegenheid om die eigen cultuur dieper te overdenken.

Natuurlijk speelt het verhaal en de verwerking ervan een belangrijke rol in zijn schrijven – een verslag moet spanning vasthouden, verrassen en de lezer aantrekken. Het verhaal, in het geval van onze laureaat altijd meesterlijk beheerst, is echter nooit het doel op zich. Het is slechts de eerste laag, waarachter een verdere ruimte opengaat – het wordt een toegangspoort tot dieper nadenken. Over waarden, over geheugen, over de relatie van het individu tot de geschiedenis en macht, over hoe wij samenleven met anderen. Daardoor worden zijn reportages niet alleen gelezen als boeiende vertellingen, maar ook als prikkels tot eigen reflectie.

De auteursstijl van Mariusz Szczygieł wordt gekenmerkt door een opmerkelijk gevoel voor compositie en een precieze omgang met taal. Zijn teksten overstijgen vaak het genre en herwaarderen vaak de eigen interpretatie van verslaggeving. De auteur combineert documentaire nauwkeurigheid met essayistische diepgang en subtiele ironie, waardoor hij een eigen, gemakkelijk herkenbare handschrift ontwikkelt. In het vermogen om nieuwe uitdrukkingsmogelijkheden en formele oplossingen te vinden ligt zijn opvallende bijdrage aan de hedendaagse literaire verslaggeving. Deze kwaliteiten zijn door heel zijn werk aanwezig, maar krijgen bijzonder veel aandacht in het boek Nie ma (Het is er niet). In dit werk gaat het vooral om het zoeken naar een passende vorm om verlies en afwezigheid vast te leggen, evenals reflectie op vergankelijkheid. In de vertelling van de auteur is dit proces van het zoeken naar een taal voor datgene wat zich verzet tegen benoeming, bijzonder suggestief en creatief overtuigend.

Over de uitzonderlijkheid van dit werk en de kracht van zijn boodschap getuigt ook de manier waarop het werd ontvangen. Het boek Nie jest won de meest prestigieuze Poolse literaire prijs Nike, toegekend door een vakjury. Tegelijkertijd kozen lezers en lezersinnen het uit als het beste boek van 2019. Zo'n overeenstemming tussen jury en het lezerspubliek is zeldzaam en benadrukt de impact van dit werk. Het moet ook worden vermeld dat Mariusz Szczygieł behoort tot de auteurs wiens werk met vele belangrijke literaire prijzen in binnen- en buitenland is bekroond – een volledige opsomming zou echter ver buiten het kader van deze toespraak vallen.

Onze laureaat beheerst het schrijversvak perfect, maar zijn interesse in verslaggeving beperkt zich niet tot het schrijven van literaire reportages. Hij houdt zich ook bezig met nadenken over de essentie van deze literaire vorm – over wat haar specificiteit is, hoe het begrip waarheid binnen verslaggeving kan worden begrepen, en hoe om te gaan met het materiaal dat de auteur ter beschikking heeft. Hij besteedt ook veel aandacht aan de vraag van verantwoordelijkheid voor het woord. Deze reflecties en overwegingen krijgen vooral vorm in het boek Fakty muszą zatańczyć (Feiten moeten dansen), dat getuigt van zijn diepe auteursbewustzijn en ethische gevoeligheid.

Een onderdeel van zijn auteursbewustzijn is ook een sterke band met de traditie van verslaggeving, waarop hij voortbouwt en die hij creatief ontwikkelt. Het betreft vooral de traditie verbonden met de Poolse school van verslaggeving en haar opvallende figuren. Laten we bijvoorbeeld enkele namen noemen, zoals Hanna Krall en Małgorzata Szejnert. Maar ook de oudere lijn van teksten uit het begin van de 20e eeuw, die heeft bijgedragen aan de vormgeving van verslaggeving als literaire en journalistieke genre. Respect voor de traditie, gekoppeld aan de inspanning om deze te actualiseren en systematisch te populariseren, heeft uiteindelijk geleid tot een bijzonder uitgeversinitiatief. Dit is de driedelige antologie van Poolse verslaggeving uit de 20e eeuw, samengesteld door Mariusz Szczygieł – een project van bijna drieduizend pagina's dat met zijn omvang en reikwijdte een unieke poging vormt om de ontwikkeling van dit genre in de Poolse context volledig in kaart te brengen.

Net zoals het actualiseren van belangrijke werken uit het verleden en het cultiveren van herinnering, behoort ook het nadenken over de toekomst – over hoe de verslaggeving zich verder zal ontwikkelen en welke voorwaarden daarvoor nodig zijn – tot de kernaspecten van het werk van Mariusz Szczygieł. Dit komt ook sterk tot uiting in zijn institutionele activiteiten. Hij is medeoprichter van de Stichting Reportage Instituut (samen met Wojciech Tochman en Pawło Gozliński), waar onder andere de uitgeverij Dowody na istnienie (Bewijzen van bestaan) en de school voor verslaggeving zijn ontstaan. Deze draagt aanzienlijk bij aan de vorming van een nieuwe generatie verslaggevers.

Geachte heer Szczygieł,

de jury van de Eugène Gindl Prijs heeft besloten u deze onderscheiding toe te kennen als blijk van waardering voor uw uitzonderlijke literaire werk. De originaliteit van uw schrijven, meesterlijke omgang met taal, diepe betrokkenheid bij menselijke verhalen en het vermogen om ook datgene vast te leggen wat verborgen, ambigu of moeilijk uit te spreken blijft, vormen een waardevolle verrijking van de hedendaagse verslaggevingsliteratuur. We waarderen ook dat u met uw werk langdurig de ruimte uitbreidt waarin verslaggeving ontstaat en zich ontwikkelt – als auteur, redacteur en initiatiefnemer van projecten die haar verdere ontwikkeling ondersteunen.

Sta mij toe u namens de jury hartelijk te feliciteren met de toekenning van de Eugène Gindl Prijs voor het jaar 2026.