Twijfelachtige overwinningen: Wie gelooft echt in de Duitse extreemrechtse partij AfD?
Kapitál
Met de naderende verkiezingen in twee Oosterse deelstaten maakt Duitsland zich opnieuw zorgen dat voor het eerst een rechtse regering aan de macht zou kunnen komen. De partij Alternatief für Deutschland (AfD) profileert zich nu al als winnaar, terwijl haar optimisme wordt versterkt door de nieuwste recordresultaten van opiniepeilingen. Peilingen zijn echter geen verkiezingen – wat de verkiezingsresultaten van de AfD al meer dan tien jaar bewijzen.
Met de naderende verkiezingen in twee Oost-Duitse deelstaten maakt Duitsland zich opnieuw zorgen dat voor het eerst een rechtse regering aan de macht zou kunnen komen. De partij Alternatief für Deutschland (AfD) profileert zich nu al als winnaar, versterkt door de nieuwste recordresultaten in opiniepeilingen. Maar peilingen zijn geen verkiezingen – wat de verkiezingsuitslagen van de AfD al meer dan tien jaar bewijzen.
Russisch wordt een verplicht vak op scholen, regenboogvlaggen voor schoolgebouwen worden vervangen door de nationale vlag, de herinnering aan de Holocaust in geschiedenislessen wordt vervangen door de nadruk op het „succesverhaal” van de Duitse staat. De huidige verplichte schoolopleiding zal ook plaatsmaken voor onderwijs dat online of thuis gevolgd kan worden.
Dit is slechts een van de nieuwste en belangrijkste aankondigingen van de Duitse extreemrechtse partij AfD, die vol vertrouwen het volgende verkiezingscyclus ingaat. In september 2026 kiezen drie Oost-Duitse deelstaten nieuwe parlementen: Saksen-Anhalt op 6 september, Mecklenburg-Vorpommern twee weken later, en uiteindelijk ook de stadsstaat Berlijn.
Onderwijs is een van de gebieden waarin de Duitse deelstaten verschillen. Een ander is de binnenlandse veiligheid, vooral de politie. Omdat de deelstaatregeringen in deze gebieden over aanzienlijke bevoegdheden beschikken, heeft de AfD cultuurconflicten in het onderwijs tot centraal thema van haar campagne gemaakt. Tegelijkertijd promoot ze het concept van „remigratie” gericht op het beperken van migratie en de „Germanisering” van de samenleving. Op het gebied van binnenlandse veiligheid wil ze naast de reguliere politie een „vrijwillige burgerwacht” oprichten, waarmee ze het staatsmonopolie op het gebruik van geweld in twijfel trekt.
De leiders van de partij handelen zeer zelfverzekerd, hun regionale leiders spreken al over een „eerste regionale regering in Duitsland onder leiding van de AfD”. In plaats van de traditionele verkiezingsstrategie presenteerde de regionale tak in Saksen-Anhalt een „regeringsactieplan”. De media noemen dat Machtübernahme (overname van de macht), een expliciete verwijzing naar hoe Adolf Hitler in 1933 rijkskanselier werd – eveneens via democratische verkiezingen.
Veertig procent in het oosten, twintig procent in het westen
De nieuwste opiniepeilingen half mei bevestigen het optimisme van de partij: volgens hen zou de AfD de sterkste partij moeten worden – 42% in Saksen-Anhalt en 36% in Mecklenburg-Vorpommern. Het lijkt erop dat deze cijfers blijven groeien. Peiling van half juni laat zien dat de AfD op federaal niveau binnenkort alle concurrenten kan inhalen. Met 29% heeft ze een aanzienlijke voorsprong op de Christlich Demokratische Union (CDU, 22%), de Sozialdemokratische Partei (SPD, 13%), de Groenen (14%) en Die Linke (10%). Liberalen en andere partijen zouden niet eens de vijfprocentgrens halen die nodig is voor toetreding tot het parlement.
Een tweede peiling weerlegt het wijdverspreide cliché dat de AfD uitsluitend een Oost-Duits fenomeen is, gedreven door frustratie en teleurstelling over de kapitalistische transformatie sinds de hereniging van Oost- en West-Duitsland.
Hoewel deze historische context niet ongegrond is, verschilt de opkomst van de AfD bijvoorbeeld van het tijdelijke succes van de extreemrechtse NPD in het eerste decennium van de 21e eeuw. In Saksen werd de NPD in 2004 gekozen in het deelstaatparlement en bleef daar – maar alleen daar – tot 2014. De AfD, opgericht in 2013, verzwakte aanvankelijk de radicale NPD met haar gematigde conservatieve standpunten en focus op de economie.
Pas tijdens en na de migratiecrisis in Europa in 2015/16 verschoof de AfD nog verder naar rechts, waarbij ze de xenofobe en islamofobe retoriek overnam van anti-migratiebewegingen zoals Pegida in Dresden, en minder radicale politici uit de partij verdrong.
Politiek kapitaal uit crises en oorlogen
Dit werd in wezen hun hoofd – en bijzonder succesvolle – aanpak bij meerdere daaropvolgende crises. Aan het begin van de COVID-19-pandemie bekritiseerden AfD-leiders de regering omdat die niet genoeg deed om de samenleving te beschermen tegen het virus. Na enkele maanden, toen de eerste lockdowns en chaotische regionale regels de frustratie van het publiek veroorzaakten, merkte de partij de groeiende protestbeweging tegen de pandemiemaatregelen en vaccinaties op. Ze verschoof snel haar koers en sloot zich aan bij de COVID-sceptici.
Ook na de uitgebreide Russische invasie in Oekraïne in 2022 duurde het enkele maanden voordat de partij een standpunt innam dat de kiezers het meest zou mobiliseren. Uiteindelijk sloot ze zich aan bij pro-Russische en anti-NAVO bewegingen en versterkte haar banden met Rusland, bijvoorbeeld door deelname aan economische fora in Sint-Petersburg.
Wat de oorlogen in het Midden-Oosten betreft, uit de partij zich hierover zelden, vanwege de interne conflicten tussen het tonen van steun aan Israël en antisemitische neigingen en de duidelijke islamofobie onder haar politici.
Desalniettemin hielpen deze crises de partij telkens nieuwe verkiezingssuccessen te behalen. En ja, de AfD was altijd populairder in Oost-Duitsland – en dat is nog steeds zo, met een gemiddelde van 30 tot 40% in recente deelstaat- en gemeenteraadsverkiezingen. Toch wint ze ook aanhang in het westen, waar ze de 20% grens heeft doorbroken. De AfD is al vertegenwoordigd in 15 van de 16 Duitse deelstaatparlementen (de enige uitzondering is Sleeswijk-Holstein in het noorden).
Vanaf maart bestaat het nieuwe deelstaatparlement in Baden-Württemberg in het zuidwesten uit 56 conservatieve CDU- en Groene parlementariërs, 35 AfD-leden en 10 SPD-leden. In de westelijke deelstaat Rijnland-Palts behaalde de CDU 39 zetels, de SPD 32, de AfD 24 en de Groenen 10. In beide regio’s behaalde de AfD ongeveer 19% van de stemmen, waarmee ze de derde grootste partij werd.
Toen Björn Höcke, ideologisch leider van de AfD in Thüringen (hoewel hij geboren en getogen is in West-Duitsland), onlangs in een Zwitsers podcast verklaarde dat „In het westen van het land Duits sprekende Amerikanen wonen; in het oosten Duits sprekende Duitsers. In het oosten zijn de mensen nog steeds Duitsers,” kreeg hij felle kritiek van de federale leiding van de partij. Ze vreesden dat hij hun recente successen in het westen zou kunnen schaden.
De AfD wint steeds meer aanhang onder jongeren, zowel in het westen als in het oosten. Journalisten en experts verklaren deze trend met dezelfde factoren als bij de volwassen bevolking: teleurstelling over de gevestigde politieke partijen, het gevoel dat de samenleving hen is vergeten – vooral op het platteland –, en afkeer van de dominante groene en progressieve waarden die de afgelopen jaren de publieke discussie hebben gevormd.
Pandemie, energiecrises en escalerende oorlogen versterken de ideologische zoektocht naar eenvoudige antwoorden. Deze thema’s, samen met zorgen over de toekomst en de mogelijke noodzaak om het levensniveau op te offeren, worden in grote mate gebruikt in propagandacampagnes niet alleen door de AfD, maar ook door extremere partijen zoals Freie Sachsen (Vrije Saksen) of Die Heimat (De Heimat, voormalig NPD). Bovendien leggen antidemocratische en anti-systeembewegingen in Europa actief contacten – en ook met autoritaire regimes zoals Rusland en met personen die dicht bij de Trump-administratie in de VS staan.
In dit licht lijkt het Duitse debat over hoe de AfD te voorkomen dat ze de regering vormt, overbodig en te beperkt, omdat het zich nog steeds vooral richt op de verschillen tussen oosten en westen. De classificatie van meerdere regionale AfD-organisaties als extreemrechts en extremistisch door de binnenlandse inlichtingendienst (Bundesamt für Verfassungsschutz), samen met uitgebreide mediabescherming van dit onderwerp, heeft de partij uiteindelijk meer publiciteit opgeleverd dan dat het een waarschuwing was voor de democratische orde van het land.
Luide publieke eisen om de zogenoemde Brandmauer (de beschermende muur in de vorm van politiek consensus over niet-samenwerking met de AfD) te behouden, werken niet meer. De AfD is al jaren vertegenwoordigd in de deelstaat- en gemeentelijke parlementen. Haar invloed uit zich daar in het beperken van financiële steun aan burgerinitiatieven en het invoeren van strengere regels voor asielzoekers en andere migranten.
Bovendien nemen andere partijen – vooral de conservatieve CDU – uit angst dat ze stemmen aan de AfD zouden kunnen verliezen, regelmatig elementen van haar programma over. Zo is in Duitsland de grenscontrole binnen het Schengengebied heringevoerd, zijn betaalkaarten voor asielzoekers geïntroduceerd en zijn de taalcursussen voor migranten beperkt.
Systeemzelfsabotage
De zwakheden van de AfD op het gebied van echt politiek leiderschap zouden echter duidelijker moeten worden. Hoewel haar hoofdleus – geïnspireerd door de Amerikaanse MAGA-beweging – Unser Land zuerst (Ons land eerst) is, kan ze echte crisissituaties nauwelijks aan. Ze mobiliseert mensen via angst. Wanneer de partij gedwongen wordt besluiten te nemen of deel te nemen aan wetgevingsprocessen, helpen haar beschuldigingen tegen de „gevestigde partijen“ niet meer.
Een goed voorbeeld is de herinvoering van de dienstplicht. De AfD steunt over het algemeen de herinvoering ervan. Maar zoveel pro-Russische politici binnen de partij weigeren elke mogelijkheid van een Russische aanval op NAVO-lidstaten of Duitsland zelf, dat de partij nog geen eenduidige positie heeft over deze uiterst urgente kwestie. Als je zegt „Ons land eerst“ moet je het kunnen verdedigen – en juist op dat punt blijven de standpunten van de AfD heel vaag.
Ook zijn de leden op districtsniveau en in gemeenten bekend om het saboteren van parlementaire processen door het indienen van talloze voorstellen die uiteindelijk falen door formele of procedurele fouten. Het lijkt erop dat ze hiermee proberen hun eigen voorspelling van een „ineffectief democratisch systeem“ waar te maken.
Maar daarmee schaden ze zichzelf ook. In de laatste gemeenteraadsverkiezingen van 2026 verloor de AfD in Oost-Duitsland veel meer verkiezingen voor het burgemeesterschap (25 nederlagen) dan ze wist te winnen (slechts twee, in Zehdenick in Brandenburg en Altenberg in Saksen). Ze verloor zelfs in Görlitz (Saksen, aan de Poolse grens) – precies in het hart van het district waar de AfD de sterkste partij is met 36%, en waar haar directe kandidaat, Tino Chrupalla, medevoorzitter van de federale partij, zit. Zoals de linkse krant taz meldt, geven kiezers in gemeenteraadsverkiezingen de voorkeur aan ervaring en persoonlijke contacten boven de radicale retoriek van minder bekende, nieuwe politici.
Hier wordt duidelijk dat peilingen voor de verkiezingen niet hetzelfde zijn als de daadwerkelijke verkiezingen: peilingen kunnen de bevolking alarmeren en motiveren om anders te stemmen. Hoewel de huidige democratische mainstream mogelijk de parlementaire aanwezigheid van de AfD als een extreemrechtse, xenofobe en economisch liberale partij moet accepteren, lijkt het erop dat de meeste kiezers haar nog niet genoeg vertrouwen om haar de echte verantwoordelijkheid voor het regeringsbeleid toe te vertrouwen. We zullen zien wie in de herfst in Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Vorpommern hun vertrouwen aan haar zullen geven.
De tekst maakt deel uit van het PERSPECTIVES-project – een nieuw merk voor onafhankelijke, constructieve en meervoudige journalistiek. Het project wordt gefinancierd door de Europese Unie. De uitingen en standpunten zijn die van de auteur(s) en weerspiegelen niet noodzakelijk de opvattingen en standpunten van de Europese Unie of de Europese Uitvoeringsorganisatie voor onderwijs en cultuur (EACEA). De Europese Unie en EACEA aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid voor deze uitingen.