Twijfelachtige overwinningen: Wie vertrouwt echt op de rechts-extreme AfD in Duitsland?
Kapitál
Met twee regionale verkiezingen in het oosten op komst, is Duitsland opnieuw bezorgd over de mogelijkheid van haar eerste extreem-rechtse deelstaatregering. De partij Alternatief für Deutschland (AfD) verklaart zichzelf al als winnaar, met de nieuwste recordbrekende peilingsresultaten die hun optimisme aanwakkeren. Maar peilingen zijn geen verkiezingen — een waarheid die de verkiezingsresultaten van de AfD al meer dan tien jaar bewijzen.
Met twee regionale verkiezingen in het oosten op komst, is Duitsland opnieuw bezorgd over de vooruitzichten op haar eerste extreem-rechtse deelstaatregering. De partij Alternatief für Deutschland (AfD) verklaart zichzelf al als winnaar, met de nieuwste recordbrekende peilingsresultaten die hun optimisme voeden. Maar peilingen zijn geen verkiezingen — een waarheid die de verkiezingsresultaten van de AfD al meer dan tien jaar aantoont.
Russisch wordt een verplicht vak op scholen. Regenboogvlaggen voor schoolgebouwen zouden worden vervangen door de nationale vlag; Holocaustherdenking in geschiedenislessen, door een nieuwe focus op de “succesverhaal” van de Duitse staat. Tegelijkertijd zou het huidige verplichte onderwijs plaatsmaken voor verplicht onderwijs, dat ook online of thuis kan worden voltooid.
Dit zijn slechts een paar van de nieuwste en meest ingrijpende aankondigingen van Duitsland’s extreem-rechtse AfD, die vol vertrouwen het volgende verkiezingscyclus ingaat. In september 2026 kiezen drie Oost-Duitse staten nieuwe parlementen: Saksen-Anhalt op 6 september; Mecklenburg-Vorpommern twee weken later, evenals de stadstaat Berlijn.
Onderwijs is een van de beleidsgebieden waarin de Duitse deelstaten het meest verschillen. Binnenlandse veiligheid, vooral politie, is een ander. Omdat deelstaatregeringen in beide gebieden aanzienlijke macht hebben, heeft de AfD culturele conflicten in het onderwijs tot een centraal onderdeel van haar campagne gemaakt. Tegelijkertijd blijft de partij haar “remigratie”-concept promoten, gericht op het verminderen van migratie en het “Duits maken” van de samenleving. Op het gebied van binnenlandse veiligheid willen ze een “vrijwillige burgerwacht” oprichten naast de reguliere politie, waarmee ze het monopolie van de staat op het gebruik van geweld uitdagen.
AfD-vertegenwoordigers lijken zeer zelfverzekerd; hun regionale leiders spreken al over “de eerste AfD-geleide regionale regering in Duitsland.” In plaats van een traditionele verkiezingsstrategie lanceerde de regionale AfD in Saksen-Anhalt een “regeringsactieplan.” De media noemt het al een "Machtübernahme" — een bewuste verwijzing naar Adolf Hitler die in 1933 Reichskanzler werd, ook via democratische verkiezingen.
40% Oost, 20% West
De laatste peilingen van medio mei ondersteunen hun optimisme: zij voorspellen dat de AfD de sterkste partij wordt — in Saksen-Anhalt met 42%, en in Mecklenburg-Vorpommern met 36%. Deze cijfers lijken te blijven stijgen. Een enquête van half juni toont dat zelfs op federaal niveau de AfD binnenkort alle concurrenten kan overtreffen. Met 29% leidt ze ver voor de Christendemocratische Unie (CDU, 22%), de Sociaal-Democratische Partij (SPD, 13%), de Groenen (14%) en Die Linke (10%). De liberalen en anderen zouden de drempel van 5% niet halen om in het parlement te komen.
De laatste peiling doorbreekt het wijdverspreide cliché dat de AfD puur een Oost-Duitse fenomeen is, gedreven door frustratie en teleurstelling over de kapitalistische overgang nadat de voormalige socialistische DDR was geïntegreerd in de Bondsrepubliek Duitsland (BRD).
Hoewel deze historische context niet helemaal onjuist is, verschilt de opkomst van de AfD van bijvoorbeeld het tijdelijke succes van de extremistische Nationale Democratische Partij van Duitsland (NPD) in de jaren 2000. In Saksen werd de NPD in 2004 gekozen in het regionale parlement en bleef daar — maar alleen daar — tot 2014. Opgericht in 2013, verzwakte de AfD aanvankelijk de radicale NPD met haar toen gematigde conservatieve standpunten en focus op economie.
Pas tijdens en na de Europese migratie-uitdagingen van 2015/16 verschoof de AfD verder naar rechts, door de xenofobe en islamofobe retoriek van anti-migratiebewegingen zoals Pegida in Dresden over te nemen en minder radicale politici uit de partij te duwen.
Inzetten op crises en oorlogen
Dit is eigenlijk hun belangrijkste — en zeer succesvolle — aanpak geworden bij verschillende opeenvolgende crises. Aan het begin van de COVID-19-pandemie bekritiseerden AfD-vertegenwoordigers de regering omdat die niet genoeg deed om de samenleving te beschermen tegen het virus. Maar na een paar maanden, toen de eerste lockdowns en chaotische regionale regels het publiek frustreerden, herkende de AfD een groeiend protest tegen de coronamaatregelen en vaccinatie. De AfD sloeg snel over naar de groep sceptici over corona.
Evenzo, na de volledige invasie van Rusland in Oekraïne in 2022, had de Duitse AfD enkele maanden nodig om te bepalen welke positie het meest effectief kiezers zou mobiliseren. Ze sloten zich uiteindelijk aan bij pro-Russische, anti-NAVO-bewegingen en verdiepten hun banden met Rusland, bijvoorbeeld door economische forums in Sint-Petersburg te bezoeken.
Wat de oorlogen in het Midden-Oosten betreft, blijft de Duitse AfD grotendeels stil vanwege interne conflicten tussen het tonen van steun voor Israël en het koesteren van antisemitische neigingen en duidelijke islamofobie onder haar politici.
Toch heeft elke van deze crises de partij geholpen om hernieuwd electorale successen te behalen. En ja, de AfD is altijd populairder geweest in de oostelijke regio’s van Duitsland — en dat is het nog steeds, met een gemiddelde tussen 30 en 40 procent in recente regionale en gemeentelijke verkiezingen. Maar het wint ook gestaag supporters in het Westen, door de 20%-grens te doorbreken. De AfD is al vertegenwoordigd in 15 van de 16 Duitse deelparlementen (met Schleswig-Holstein in het noorden als enige uitzondering).
Sinds maart bestaat het nieuwe regionale parlement van Baden-Württemberg in het zuidwesten uit 56 leden, afkomstig van de conservatieve CDU en de Groene Partij, 35 van de AfD en 10 van de SPD. In de westelijke deelstaat Rijnland-Palts behaalde de CDU 39 zetels, de SPD 32, de AfD 24 en de Groenen 10. In beide regio’s behaalde de AfD ongeveer 19 procent van de stemmen, waarmee ze de op een na sterkste kracht zijn.
Daarom, toen Björn Höcke, de ideologische leider van de AfD in Thüringen (die eigenlijk in West-Duitsland is geboren en opgegroeid), onlangs grove opmerkingen maakte in een Zwitsers podcast — waarin hij beweerde dat "in het westen van het land, er Duitssprekende Amerikanen zijn; in het oosten, Duitssprekende Duitsers. In het Oosten zijn mensen nog steeds Duits" — kreeg hij scherpe kritiek van de federale leiding van de partij. Ze vreesden dat hij hun recente successen in het Westen gemakkelijk zou kunnen schaden.
Bovendien wordt de AfD steeds populairder onder jongeren in zowel het Westen als het Oosten. Rapporten en experts schrijven dit toe aan dezelfde redenen als bij volwassenen: teleurstelling in gevestigde politieke partijen, het gevoel achter te blijven — vooral op het platteland — en een terugslag tegen de dominante groene en progressieve waarden van de afgelopen jaren.
De pandemie, energiecrises en escalerende oorlogen hebben de ideologische zoektocht naar eenvoudige antwoorden versterkt. Deze kwesties, samen met angst voor de toekomst en de mogelijke noodzaak om levensstandaarden op te offeren, worden zwaar uitgebuit in propaganda-campagnes door de AfD, evenals door nog extremere partijen zoals de Freie Sachsen of Die Heimat (voorheen de NPD).
Bovendien worden anti-democratische en anti-systeembewegingen actief netwerken binnen Europa, evenals met autoritaire regimes zoals Rusland en figuren dicht bij de Trump-regering in de VS.
In dit licht lijkt het Duitse debat over hoe te voorkomen dat de AfD regeert verouderd en te beperkt, omdat het zich vooral blijft richten op Oost-West verschillen. De classificatie van verschillende AfD-statenfracties als extreem-rechts door de binnenlandse inlichtingendienst (het Bundesamt für Verfassungsschutz), samen met de massale mediabereik die daarmee gepaard ging, heeft de partij misschien meer nuttige publiciteit gebracht dan het waarschuwen voor het gevaar voor het democratische systeem van het land.
Luidruchtige publieke eisen om de zogenaamde "Brandmauer" (een politieke consensus om niet samen te werken met AfD-vertegenwoordigers) te handhaven, werken niet meer. De AfD is al jaren aanwezig in regionale en gemeentelijke parlementen. Hun invloed daar uit zich in het terugtrekken van financiering voor maatschappelijke initiatieven en het invoeren van strengere regels voor asielzoekers en andere migranten.
Bovendien, uit angst stemmen te verliezen aan de AfD, nemen andere partijen — vooral de conservatieve CDU — regelmatig elementen van de agenda van de AfD over. Zo zag Duitsland bijvoorbeeld de terugkeer van grenscontroles binnen de Schengenzone, de invoering van betaalkaarten voor asielzoekers en het verminderen van taalcursussen voor migranten.
Zelfsabotage
Toch zouden de zwakke punten van de AfD in de daadwerkelijke politieke besturing duidelijker moeten zijn. Terwijl hun hoofd slogan — echoënd de Amerikaanse MAGA-beweging — “Unser Land zuerst” (Ons land eerst) is, worstelen ze om zich te positioneren in echte crisissituaties. Ze mobiliseren mensen door angst. Wanneer ze gedwongen worden besluiten te nemen of deel te nemen aan het wetgevingsproces, raken ze uitgeput door beschuldigingen tegen de “gevestigde partijen.”
Een ander voorbeeld is het mogelijke herstel van de verplichte militaire dienst. Over het algemeen ondersteunt de AfD het herinvoeren van de dienstplicht. Maar haar leden bestaan uit zoveel pro-Russische politici die elke mogelijkheid van een Russische aanval op NAVO-landen of Duitsland zelf afwijzen, dat de partij nog steeds een coherente positie mist over deze uiterst urgente kwestie. Als je zegt “Ons land eerst,” moet je het kunnen verdedigen — een punt waarop de AfD zeer ambigu blijft.
Tegelijkertijd worden op district- en gemeentelijk niveau leden van de AfD bekend om het saboteren van parlementaire processen door een stroom van voorstellen in te dienen die uiteindelijk falen door formele of procedurele fouten. Daarmee lijken ze hun eigen profetie van een “disfunctioneel democratisch systeem” te willen vervullen.
Maar ze schaden ook zichzelf. In de laatste lokale verkiezingen verloor de AfD veel meer burgemeestersverkiezingen in Oost-Duitsland in 2026 (25 verliezen) dan ze wist te winnen (slechts twee, in Zehdenick in Brandenburg en Altenberg in Saksen). Zelfs in Görlitz (Saksen, aan de Poolse grens) verloren ze — precies in het hart van een district waar de AfD de sterkste partij is met 36%, en waarvan de directe kandidaat, Tino Chrupalla, de co-leider van de federale partij is. Zoals de linkse krant taz meldt, vertrouwen kiezers bij lokale verkiezingen eerder op ervaring en persoonlijke connecties dan op de radicale retoriek van minder bekende, nieuwere politici.
Hier zien we dat peilingen geen verkiezingen zijn: peilingen kunnen de bevolking alarmeren en hen motiveren om anders te stemmen. Terwijl het huidige democratische middenveld de aanwezigheid van de AfD in het parlement als de extreem-rechtse, xenofobe en economisch liberale partij die ze werkelijk is, misschien moet accepteren, lijkt de meerderheid van de kiezers hen nog niet te vertrouwen met de daadwerkelijke verantwoordelijkheid van besturen. We zullen zien wie de kiezers van Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Vorpommern deze herfst vertrouwen.
Tekst maakt deel uit van het project PERSPECTIVES — een nieuw merk voor onafhankelijke, constructieve en meervoudige perspectieven journalistiek. Het project wordt gefinancierd door de Europese Unie. Uitgesproken meningen en standpunten zijn die van de auteur(s) en hoeven niet noodzakelijk de meningen en standpunten van de Europese Unie of de Europese Uitvoeringsorganisatie voor onderwijs en cultuur (EACEA) te weerspiegelen. De Europese Unie en EACEA aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid daarvoor.