Apocalyptische odyssee. Ondanks de tekortkomingen raakt Nolan's film echt.

Tijdens het kijken naar Odyssee van Christopher Nolan vragen we ons lang af, wat precies de gedachte van de regisseur is over het personage Odysseus, wat de verborgen motor is die zijn held aandrijft. Odysseus verlangt ernaar terug te keren naar huis, maar het is niet dat verlangen dat hem het meest definieert. We zien zijn sluwheid, maar het is niet sluwheid die hem karakteriseert; het zou moeilijk zijn om het personage dat door Matt Damon wordt gespeeld als een trickster te beschrijven. Odysseus in zijn vertolking is soms trots, er zijn scènes waarin hij de goden en andere bovennatuurlijke machten uitdaagt, maar het verhaal begint op het moment dat alle trots die ooit Odysseus kon kenmerken, al lang is gebroken.

Oppenheimer uit de bronstijd

Alles wordt duidelijk op het moment dat we ons realiseren dat de sleutel tot Nolan’s Odyssee J. Robert Oppenheimer, de held uit de vorige film van de regisseur. Odyssee en Oppenheimer, verhalen gescheiden door drie millennia, resoneren in elkaar in twee Nolan-films. De regisseur presenteert de val van Troje als een catastrofe op het niveau van Hiroshima en Nagasaki, een gebeurtenis die niet alleen de vernietiging van een specifieke plek brengt, maar ook het zelfgevoel van de realiteit ondermijnt, de wereld in een nieuwe, onbekende en angstaanjagende orde brengt, waar de regels die ooit vanzelfsprekend waren, niet meer gelden.

De Odyssee van Nolan, net als Oppenheimer, vindt dankzij zijn intellectuele talenten een manier om de oorlog te winnen die zich uitstrekt. Het succes van beide personages heeft echter een verschrikkelijke prijs, niet alleen voor de verwoeste Troje, Hiroshima en Nagasaki, maar ook voor henzelf, die worden belast met een ondragelijke schuld. Odyssee is een film over schuld, en dat schuldgevoel bepaalt het personage het sterkst.

Odysseus in Nolan’s versie verdraagt zijn schuld veel slechter dan Oppenheimer uit de vorige film van de maker. In de vertolking door Matt Damon lijkt hij op een veteraan die worstelt met het door oorlog veroorzaakte posttraumatische stresssyndroom. Wanneer hij voor het eerst op het scherm verschijnt in een scène die geen flashback is, bevindt hij zich op het eiland van de nimf Calypso, waar hij door de lotus gedrogeerd nauwelijks kan herinneren wie hij echt is – zoals een Amerikaanse veteraan van een van de vele oorlogen die Washington voert, niet in staat terug te keren naar een normaal leven en vluchtend in drugs om kalmte te vinden.

In de lotusdelirium

Alle fantastische elementen van Odyssee – de confrontatie met de cycloop Polifem, de sirenen, de reis naar het dodenrijk, het eiland van de toverfee Circe, Scylla en Charybdis – verschijnen als flashbacks, als een vertelling van de voortdurend door opiaten verwarde Odysseus, die probeert te achterhalen wie hij werkelijk is, die de geschiedenis van zijn reis vanaf Troje beschrijft aan Calypso. Men kan zich afvragen of alle monsters en gruwelen niet slechts het product zijn van een door drugs verstoorde geest of een delirium van het bewustzijn, dat cyclopen en andere monsters schept om weg te blijven van wat echt angstaanjagend is: de nachtelijke slachting van Troje die hij mogelijk maakte, het verlies van oorlogsvrienden, zijn eigen fouten die het leven van kameraden kostten.

Zo’n interpretatie wordt vooral gesuggereerd door de scène in het land van de Laestrygonen, reuzen die de meeste schepen van Odysseus hebben verzwolgen. Op het niveau van realistische motivatie heeft dat geen enkele zin, maar het heeft de intensiteit van een angstaanjagende, tegelijkertijd prachtig mooie nachtdroom.

Hoewel Nolan’s film niet zonder monsters zit, komen er praktisch geen goden in voor, die zeer belangrijk zijn in beide Trojaanse epen. In enkele scènes verschijnt Athene, maar men kan zich afvragen in hoeverre zij een echte goddelijke aanwezigheid is, of een personificatie van Odysseus’ innerlijke morele gevoel, of misschien zijn gewetenswroeging. In één scène verschijnt de godin te midden van de gemartelde bevolking van Troje, en het is niet duidelijk of Odysseus in de gemartelde Trojaanse vrouw de godin ziet, of dat Athena, die zich aan hem toont, een spook is van een meisje dat in de stad werd vermoord, die hij zo krachtig heeft geholpen te veroveren.

Het lied op de ruïnes

Odysseus komt uiteindelijk uit de drugscoma en keert terug naar Ithaka. Nolan’s film is echter geen verhaal over de terugkeer van de koning, echtgenoot en vader, en het herstellen van de verstoorde orde. Odysseus ontdekt dat niet alleen Ithaka er niet meer is zoals hij die twintig jaar geleden achterliet, maar dat ook de hele wereld die hij kende, is veranderd sinds hij aan de oorlog begon.

In de film heeft de vernietiging van Troje de hele juridische en morele orde van de wereld uit de bronstijd vernietigd, en de krachten vrijgelaten die haar overleving bedreigen. In Ithaka dringen de ouderen erop aan dat Penelope een nieuwe echtgenoot vindt, omdat het eiland een koning nodig heeft om zich te verdedigen tegen de dreiging van de “zeemannen”. De angst voor hun aanvallen verlamt de hele Griekse wereld twee decennia na de val van Troje. Zoals de film laat zien, ligt de oorzaak van deze dreiging in wat er twintig jaar eerder is gebeurd.

Aan het einde van Oppenheimer zegt de titelheld tegen Einstein dat hij, toen hij werkte aan de vergelijkingen die nodig waren voor de bouw van de atoombom, bang was dat er een kettingreactie zou ontstaan die de wereld zou beëindigen, en dat hij met droefheid erkent dat dat misschien wel is gebeurd. Odysseus zou die woorden kunnen herhalen. De film begint met een lied over Odysseus bij Troje, gezongen in het paleis op Ithaka, bevolkt door de ronselaars die Penelope’s hand willen, en de oorlog die hij hielp winnen, verandert langzaam in een mythe. In de laatste scène overweegt Odysseus, terwijl hij met Penelope spreekt, wat er van Ithaka zal blijven hangen, welk lied de komende catastrofe zal overleven, en welke verhalen de volgende generaties zullen zingen op de ruïnes van Sparta en Troje. Want de terugkeer naar huis, het verdrijven van de ronselaars en het herstellen van de basisorde op Ithaka kunnen de naderende catastrofe niet afwenden.

Homer in tijden van polycrisis

Odyssee is dus uiteindelijk een film over het schuldgevoel van een mens die ervan overtuigd is dat hij door het proberen te beëindigen van een gewelddadige, vernietigende, jaren durende oorlog, de apocalyps heeft veroorzaakt, een onomkeerbaar proces van de ondergang van de wereld heeft op gang gebracht, die hij probeerde te redden, en over het leven in een wereld na het einde van de wereld.

Niet alles in Nolan’s visie klopt, op veel plaatsen komen de zwakheden naar voren die kenmerkend zijn voor het werk van deze regisseur. Het irriteert bij scènes waarin Nolan de personages laat spreken met dialogen die precies uitleggen hoe hij zelf de Homerische epos interpreteert, vooral wanneer Odysseus Penelope vertelt dat “onze bronstijd ten einde loopt”.

De Myceense oudheid is vrij generiek, Nolan mist de verbeeldingskracht die bijvoorbeeld Oedipus Rex van Pasolini kenmerkte, en vooral de scènes met Circe en Polifem zijn teleurstellend.

Er zijn ook beschuldigingen dat het concept van geïnternaliseerde schuld, zoals Nolan dat op het scherm presenteert, fundamenteel vreemd is aan het Homerische epos en de wereld waaruit het voortkomt. Alleen het proces van filmische adaptatie houdt in dat oude teksten opnieuw worden geïnterpreteerd, zodat ze ook voor hedendaagse kijkers iets belangrijks kunnen zeggen. En ondanks alle tekortkomingen van Nolan’s Odyssee slaagt dat uitstekend: het is Homerus in tijden van polycrisis, dat perfect aansluit bij onze hedendaagse angsten voor klimaatcatastrofe, het instorten van het internationale rechtssysteem, de crisis van de liberale democratie en vooral nog veel meer.

Een heldere, krachtige, consequente interpretatie van Odyssee zorgt ervoor dat, ondanks alle tekortkomingen, Nolan’s visie standhoudt en echt raakt. Ook de keuzes in de cast van de regisseur blijven overeind. Voordat iemand de film zag, veroorzaakten ze een storm in de alt-rechtse kringen, die de regisseur ervan beschuldigden dat hij in naam van woke-ideologie een van de fundamentele teksten van de Westerse cultuur uitwist. Zoals te verwachten was, ging het om niet-witte acteurs.