Roemeense kolenreflex: hoe een ad-hoc alliantie gokt met de laatste deadline van Brussel

Roemenië probeert momenteel een rivier te over-engineeren. Eenheid 1 van de kerncentrale van Cernavodă viel uit op 28 juli nadat de stroomafvoer van de Donau tot het laagste punt in decennia was gedaald. Eenheid 2 was de volgende in lijn, totdat de staat besloot dat een nationale stroomuitval er slechter uitzag dan dynamiet. Op 3 augustus blies de marine een rotsformatie uit de rivierbedding, en bemanningen zonken pontons geladen met stenen om het resterende water naar de inlaatbuizen van de centrale te dwingen. De truc kocht negen extra dagen, volgens de eigen administratie van Nuclearelectrica, maar de uitstel is al besteed. Op 11 augustus bevestigde de centralebeheerder dat de laatste werkende reactor over twee dagen kon sluiten, met de stroomafvoer van de Donau op de locatie op een recordlaagte en dat de eenheid waarschijnlijk minstens twee weken offline zal blijven zodra hij uitvalt. Een NAVO-lidstaat heeft het grootste deel van twee weken zijn nucleaire vloot in leven gehouden met stenen en pontons, in het volle zicht van een publiek dat heeft gezien hoe één regering viel en een tweede kandidaat werd afgewezen voordat hij zelfs maar in functie was.

Terwijl de marine rivierbeddingen opblies, deed het parlement stilletjes iets dat Roemenië mogelijk veel meer kost dan een kerncentrale. Op 5 augustus stemde de Kamer van Afgevaardigden, voor de tweede keer, een decarboniseringswet met een amendement van de Senaat van de Sociaal-Democratische Partij (PSD). Dit werd aangenomen met stemmen van de uiterst rechtse Alliantie voor de Eenheid van Roemenen (AUR). De nieuwe regel is dat geen kolen- of lignietcentrale sluit totdat een vervanger is gebouwd, aangesloten en operationeel. Het ging erdoor met nauwelijks een rimpel in de binnenlandse pers, overschaduwd door rotspontons en reactoraftelklokken, wat misschien precies de reden is waarom noch PSD noch AUR het nodig vonden het uit te leggen.

Gepresenteerd als energiezekerheid, speelt het goed op televisie. Wat het eigenlijk doet, is een toezegging losmaken die betrokken was bij een betaling door Brussel aan Roemenië vooraf. Dit gebeurde weken voordat het herstelplan van het land zijn boeken definitief sluit.

Een mijlpaal die Roemenië al heeft geïnd

Dit is geen verre doelstelling waar PSD over onderhandelt. Het is in plaats daarvan Mijlpaal 114 van het Nationaal Herstel- en Veerkrachtplan (PNRR), het schema voor het afbouwen van kolen en ligniet dat Roemenië ondertekende onder noodverordening OUG 108/2022. Het geld daarvoor is al binnengekomen, uitbetaald onder het tweede betalingsverzoek. Dragoș Pîslaru, de waarnemend minister van Investeringen en Europese Projecten, vertelde het parlement dat hij een technische brief van de Europese Commissie had die uitwees wat de volgende stappen zijn. De herroepingsclausule van het plan zal ingaan en Roemenië kan geen betalingsverzoeken meer indienen voor PNRR-gelden. Mijlpaal 114 zal op een retroactieve basis worden beïnvloed.

Er is een tweede slachtoffer. Mijlpaal 119a bevat een subsidie van 771 miljoen euro gekoppeld aan de laatste uitbetaling van het plan. Op 7 augustus maakte de Europese Commissie haar standpunt expliciet: Roemenië heeft niet aangetoond dat het behalen van de decarbonisatiedoelstellingen de energievoorziening in gevaar zou brengen. In ieder geval kan de mijlpaal niet meer worden herzien. Dit komt doordat het tijdens de juli-beoordeling is vastgelegd en het hele PNRR-venster op 31 augustus sluit. Er is geen tijd om te heronderhandelen, en geen zij-deal is beschikbaar.

Transelectrica, de staatsnetbeheerder, produceerde een geschiktheidsstudie waarin werd aanbevolen dat drie lignietcentrales in Rovinari en twee in Turceni blijven draaien als verzekering. ACER, de energietoezichthouder van de EU, las dezelfde studie en vond "onrechtvaardige methodologische afwijkingen". Brussel stelt niet dat het elektriciteitsnet van Roemenië in orde is. In plaats daarvan stelt het dat de documentatie die Roemenië gebruikte om het openhouden van de kolencentrales te rechtvaardigen, niet klopt. Dit is een beschuldiging die schadelijker is voor Boekarest dan een eenvoudige beleidsverschil, omdat het suggereert dat de cijfers zijn opgebouwd om tot een bepaalde conclusie te komen in plaats van andersom.

De wet die niemand die er voor stemde, hoeft te betalen

Bolojan, die op 7 augustus tegen RFI România sprak, probeerde de amendement niet eens te verdedigen. Hij noemde het een van "ten minste twee of drie" wijzigingen die door een "ad hoc alliantie" van PSD en AUR waren doorgevoerd. Volgens hem werd het amendement "alleen om politieke redenen, om publiciteit te genereren of politieke scores te settelen" aangenomen. Hij gaf het voorbeeld van Craiova als onderdeel van zijn argument. Roemenië ontving 168 miljoen euro uit EU-geld om de centrale daar te vervangen, investeerde honderden miljoenen meer in staatssteun om de oude centrale in de tussentijd draaiende te houden, heeft de vervanger nooit gebouwd, en zal deze herfst financiële boetes krijgen. Dit gebeurt "omdat we een stad niet zonder verwarming in de winter kunnen laten zitten".

Die bekentenis is het hele verhaal in het klein. Roemenië ontdekte niet in augustus een kolenprobleem. Het bouwde er een, langzaam, over jaren van regeringen, zowel PSD-geleide als technocratische, die de investering telkens uitstelden omdat niemand wilde betalen voor de upfront kosten. Wat augustus bracht, was geen nieuwe crisis. In plaats daarvan bood het een kans: een wet waarbij stemmen "voor energiezekerheid" niets kost thuis, terwijl de rekening voor de onderliggende mislukking, en voor het amendement zelf, wordt gestuurd naar degene die na de volgende verkiezingen in functie is.

President Nicușor Dan is hier niet passief in geweest. De avond dat de Senaat de wet aannam, postte hij dat hij de wet niet in de huidige vorm zou ondertekenen: "Als het parlement de wet aanneemt in de vorm die voortkomt uit de commissieprocedures, zal ik deze met maximale verantwoordelijkheid analyseren, en alle constitutionele prerogatieven gebruiken, inclusief het verzoek tot heroverweging, zodat Roemenië de resterende betalingsverzoeken kan indienen en geen miljarden euro's uit het PNRR verliest." Dat is een stevigere houding dan de gebruikelijke presidentiële afwachtende houding. Dan kan de wet één keer terugsturen naar het parlement voor heroverweging of een constitutionele toetsing aanvragen, waardoor tijd wordt gekocht maar niet een onbeperkt veto. Als het parlement de wet opnieuw aanneemt en geen constitutionele bezwaren slagen, moet hij deze binnen tien dagen ondertekenen. Een presidentiële ingreep zou dus een betekenisvolle vertraging zijn en een kans om politieke verantwoordelijkheid af te dwingen, in plaats van een permanente controle op de parlementaire meerderheid.

Dezelfde alliantie, hetzelfde draaiboek

Dit is geen nieuwe choreografie. In mei stemden PSD en AUR samen – 281 stemmen voor – om de regering van Bolojan ten val te brengen, een alliantie die op papier niet had moeten werken maar in de praktijk perfect werkte. Weken later werd een door AUR opgesteld wetsvoorstel dat NGO's verplicht hun financieringsbronnen te publiceren, aangenomen door de Senaat met stemmen van PSD. Er was zelfs een petitie die meer dan 30.000 handtekeningen verzamelde tegen dat voorstel. Nu is het kolen. De credits veranderen, maar het plot niet.

Soms schrijft AUR het script en levert PSD de extra stemmen, zoals bij de NGO-wet. Soms schrijft PSD het en AUR stemt toe, zoals bij het kolenamendement. Hoe dan ook, geen enkele partij hoeft verantwoording af te leggen voor wat wordt aangenomen, en niemand betaalt thuis de prijs: energiezekerheid en het afzeiken van NGO's scoren beide goed in de peilingen, zelfs bij kiezers die nooit zouden toegeven dat ze AUR leuk vinden.

De leiding van PSD blijft volhouden dat haar Europese loyaliteiten intact zijn. Sorin Grindeanu heeft de credits gekregen voor PSD-stemmen die miljarden euro's elders in het PNRR hebben gered, en de partij heeft nooit formeel de deur gesloten voor hernieuwde toetreding tot een pro-EU-coalitie. Dat is moeilijk te rijmen met een kolenamendement dat een toezegging van PSD's eigen regeringen ondermijnt, en dat werd aangenomen met stemmen van de partij waarmee PSD zogenaamd niets gemeen heeft. Kiezers lijken niet gestoord door de tegenstrijdigheid; er is weinig bewijs dat de peilingen van beide partijen erdoor zijn geschaad.

Een patroon dat verder reikt dan Roemenië

Roemenië is niet uniek in het geconfronteerd worden met een botsing tussen binnenlandse politieke prikkels en toezeggingen die in Brussel zijn gedaan. Polen onder PiS en Hongarije onder Fidesz laten zien hoe regeringen kunnen betwisten over de rechtsstaat en governance-voorwaarden van de EU, terwijl ze blijven vertrouwen op EU-financiering. Ze laten ook zien dat de juridische en financiële handhavingsmechanismen van de EU vaak op een trager tempo werken dan de binnenlandse politiek. Maar het kolenamendement van Roemenië is een ander mechanisme: niet een regeringsmeerderheid die haar eigen stabiele mandaat gebruikt om Brussel uit te dagen, maar een ad hoc parlementaire afstemming tussen de traditionele linkerzijde en de nationalistische rechterzijde die een hervorming heropent waarvan de inwerkingtreding een betaling uit het PNRR onderbouwde die Roemenië al had ontvangen. Wat het onderscheidt, is de timing. Het valt in de laatste weken van het PNRR-venster, temidden van een nucleair noodgeval dat politieke en mediabelangstelling heeft opgeslorpt.

Wat de deadline daadwerkelijk zal meten

Het oordeel van Bolojan zelf, dat dezelfde dag werd uitgesproken, was botter dan de meeste: "Met al hun tekortkomingen is een groot deel van deze mijlpalen de afgelopen twee weken in het parlement behandeld, maar ten koste van wat ik zou noemen de mutilatie van sommige van deze wetten." Dat is een interim-regering die haar eigen parlement ziet afvinken wat ze niet zeker weet dat het contact met de auditors van Brussel, of met het Constitutioneel Hof van Roemenië, zal overleven.

Brussel heeft tot eind augustus de tijd om te beslissen hoeveel van dit alles het zal tolereren. Maar het kolenamendement heeft al een vraag beantwoord die open stond sinds de val van Bolojan's regering in mei: of PSD en AUR af en toe samen optrekken of dat een vaste afspraak is voor wanneer een van hen stemmen nodig heeft die de andere mainstream partijen niet leveren. Drie stemmen, drie maanden, één patroon. Roemenië besteedt haar energiezekerheid, en een deel van haar herstelgeld, om dat arrangement stilletjes op de achtergrond te laten draaien, en er is nog geen teken dat iemand in Boekarest van plan is de rekening terug te sturen waar hij hoort.

Björn Anseeuw is een strategisch adviseur gespecialiseerd in energiemarkten, investeringsanalyse en politiek-economisch risico in Europa. Hij is voormalig lid van het Vlaamse en Belgische federale parlement (2014–2024) en is gevestigd in Brașov, Roemenië.