Klapsalver klonken toen een historisch klimaatdoel werd afgesproken in Parijs. Nu wordt het gebroken

Het ambitieuze doel in het Klimaatakkoord van Parijs om de wereldwijde opwarming te beperken tot 1,5 °C is dood. Het kan zijn dat we op een gegeven moment de temperatuur weer kunnen verlagen door CO2 uit de atmosfeer te verwijderen, maar het feit is dat we het doel zullen overschrijden. Waarschijnlijk al aan het einde van dit decennium. Hoeveel en hoe lang de temperatuurnorm wordt overschreden, ligt bij ons. Dat concludeert de VN in een nieuw rapport, 'Limiting Overshoot', van haar milieubeleidorganisatie UNEP, dat aanbeveelt de overschrijding van het doel zo minimaal mogelijk te houden en te werken aan het terugbrengen onder de 1,5 °C. "De brandende hitte, verwoestende bosbranden en dodelijke overstromingen van deze zomer zijn een waarschuwing voor wat ons te wachten staat. We moeten ervoor zorgen dat de overschrijding van 1,5 °C zo klein en kort mogelijk is. Dit vereist dat we onze ambities nog verder verhogen," zegt VN-secretaris-generaal António Guterres in een persbericht. De opwarming heeft bijna 1,4 °C bereikt, en vanuit landbouwkundig oogpunt is het rapport bijzonder slecht nieuws: klimaatverandering zal leiden tot aanzienlijke productiviteitsverliezen en de voedselzekerheid en het levensonderhoud van miljarden mensen bedreigen. Het rapport verwijst naar prognoses die aangeven dat de wereldwijde voedselproductie mogelijk met tot 14 procent kan dalen tegen 2050, als de productie niet wordt aangepast aan de klimaatverandering. Een van de maatregelen om de opwarming te beperken, is het terugdringen van methaanemissies. Tot nu toe lag de focus vooral op methaan uit fossiele brandstoffen, terwijl de landbouw en afvalsector min of meer vrij zijn van klimaatmaatregelen. Wanneer de laaghangende vruchten in de fossiele industrie zijn geplukt, is het daarom tijd om de inspanningen in deze sectoren op te voeren, schrijven de auteurs. Ze wijzen er ook op dat er aanzienlijke reducties mogelijk zijn als we onze eetgewoonten veranderen en minder vlees en meer groenten gaan eten. De wereld is veranderd Als het ooit in de toekomst lukt om de temperatuur te verlagen door onze uitstoot te stoppen en broeikasgassen uit de atmosfeer te verwijderen met behulp van technologie en herbebossing, voorkomen we niet dat veel mensen te maken krijgen met verlies en permanent veranderde omstandigheden, waarschuwt het rapport. Tegelijkertijd kunnen we niet om het aanpassen van onze samenleving aan de klimaatverandering heen om de meest extreme weersomstandigheden te verzachten. "Er zijn geen positieve uitkomsten als we boven de 1,5 °C blijven. Over de hele wereld laten extreme hittegolven al zien dat de klimaat effecten sneller zullen optreden, harder zullen toeslaan en langer zullen duren – wat meer mensenlevens zal kosten en grotere verstoringen zal veroorzaken," zegt Inger Andersen, directeur van UNEP. Het meest optimistische scenario laat zien dat we afstevenen op een opwarming van 1,8 °C ten opzichte van het pre-industriële niveau, terwijl de meeste andere scenario's een nog hogere temperatuurstijging laten zien. Onherstelbare schade Het rapport waarschuwt dat het risico op het veroorzaken van onomkeerbare keerpunten in het klimaat toeneemt naarmate de temperaturen hoger worden en langer op dat niveau blijven. Grote ijskappen kunnen instabiel worden, het regenwoud van de Amazone kan worden aangetast, en het Atlantische oceaansysteem AMOC, dat warmte naar Europa transporteert, kan worden verstoord. "Ondanks decennia van wetenschappelijke waarschuwingen en de groeiende wetenschappelijke documentatie hebben de bijbehorende klimaatdoelen niet geleid tot voldoende snelle emissiereducties," zegt Debra Roberts, voormalig medevoorzitter van Werkgroep II van het IPCC, het klimaatpanel van de VN, tegen Health Policy Watch. Met het huidige beleid is de wereld op weg naar een temperatuurstijging van 2,6 °C tegen het einde van deze eeuw. "Al onze wegen vooruit leiden naar het overschrijden van de grens. We bewegen ons duidelijk op onbekend terrein," zegt Debra Roberts. Snelle, ingrijpende reducties Het rapport is niet geschreven als een doodvonnis. UNEP benadrukt zelf dat een overschrijding geen argument is om op te geven, maar om sneller te handelen: elke tiende graad en elk jaar minder overschrijding bespaart mensenlevens en beperkt de natuurlijke en economische schade. De auteurs schetsen een traject in drie fasen. Eerst diepe emissiereducties, met speciale aandacht voor methaan, dat snel effect heeft op de temperatuur, gecombineerd met snelle aanpassingen voor de meest kwetsbare mensen. De volgende fase richt zich op het bereiken van netto-nul-uitstoot, zodat broeikasgassen niet langer in de atmosfeer accumuleren. Dit moet onder andere door het uitfaseren van fossiele brandstoffen en het herstellen van ecosystemen die CO2 uit de atmosfeer kunnen halen en koolstof kunnen opslaan. In de derde fase is het nodig om meer CO2 uit de atmosfeer te halen dan we uitstoten, zodat de temperatuur weer kan dalen. "Het klimaatsysteem werkt als een enorme ketel. Door de uitstoot te verminderen, wordt de vlam gedoofd, en wanneer we netto-nul bereiken, stoppen we met het toevoegen van warmte. Maar de warmte die al is opgebouwd, verdwijnt niet. Het kost decennia – of veel langer – voordat de oceanen, ijskappen en ecosystemen reageren, en het vereist meer dan alleen het uitschakelen van de gassen om de temperaturen weer te laten dalen. De toekomst is daardoor zeer moeilijk te voorspellen," legt Mirey Atallah uit, hoofd van UNEP’s afdeling voor aanpassing en weerbaarheid. Voor de landbouw liggen de belangrijkste maatregelen vooral in de eerste fase. Methaan uit veeteelt en afval is het volgende grote aandachtsgebied, omdat methaan uit fossiele bronnen relatief goedkoop kan worden verwijderd vóór 2050. Tot nu toe zijn de landbouw en afvalsector min of meer vrijgesteld van klimaatmaatregelen, dus wanneer de laaghangende vruchten in de fossiele industrie zijn geplukt, is het tijd om de inspanningen in deze sectoren op te voeren, schrijven de auteurs. Ze wijzen er ook op dat er aanzienlijke reducties mogelijk zijn als we onze eetgewoonten veranderen en minder vlees en meer groenten gaan eten. Het rapport wijst op nieuwe technologieën voor methaan uit de veeteelt en op dat dieetveranderingen alleen al 0,7-8,0 gigaton CO₂-equivalenten per jaar kunnen besparen op de emissies uit het voedselsysteem.