Ratunek europejskiego nadzorcy: czy alternatywne modele mogą utrzymać niezależne dziennikarstwo?

 

Autor: Heloísa Traiano

 

Na całej Europie — od kooperatywnych redakcji Niemiec po inicjatywy finansowane przez darczyńców w Bułgarii, Włoszech, Francji, Portugalii i Holandii—niezależni dziennikarze na nowo wyobrażają sobie, jak przetrwać w kontekstach kurczących się przychodów, cyfrowych zakłóceń i erozji zaufania. Gdy tradycyjne modele biznesowe zawodzą, nowa fala organizacji medialnych eksperymentuje z kooperatywami, fundacjami, darowiznami społeczności i hybrydowymi schematami finansowania, aby zachować autonomię redakcyjną i demokratyczną odpowiedzialność. Ich zmagania rodzą ważne pytanie: czy alternatywne modele gospodarcze mogą naprawdę utrzymać nasze strażnicze media, czy też finansowa kruchość nadal będzie zagrażać samej dziennikarskiej demokracji?

 

 

Publix, Berlin — © Paul Alexander Probst

 

Od Wschodu na Zachód, reporterzy i redaktorzy w całej Europie starają się wykuć przyszłość poza głównymi mediami w czasach przeszkód gospodarczych, cyfrowych zmian i utraty zaufania do informacji publicznych. Wśród niedoskonałości i ambicji, niezależne dziennikarstwo szuka innowacyjnych sposobów zapewnienia stabilności finansowej i odrodzenia się jako strażnik demokracji.

Przez ostatnią dekadę coraz więcej inicjatyw eksperymentowało z alternatywnymi modelami gospodarczymi, aby tworzyć lub wspierać dziennikarstwo, które ma być różnorodne, krytyczne i redakcyjnie autonomiczne. Te wysiłki czasami kończą się niepowodzeniem, gdy małe organizacje lub projekty ulegają presji finansowej. Jednak nowe inicjatywy pojawiają się wielokrotnie, próbując ponownie w krajach tak różnych jak Niemcy, Bułgaria, Włochy, Francja, Portugalia i Holandia.

Dla tych, które przetrwają, obecna debata jest kształtowana przez zestaw fundamentalnych pytań: co przyniesie przyszłość w coraz bardziej konkurencyjnym środowisku finansowania? Jak niezależne dziennikarstwo może wyjść poza zależność od zewnętrznych źródeł finansowania i budować modele wspierane przez społeczność? I ostatecznie, czy sektor powinien być w stanie się sam utrzymać?

 

Różne strategie z Niemiec

W Niemczech, gdzie miasta takie jak Berlin są tygielkiem aktorów kulturalnych, medialnych i politycznych, krajobraz niezależnych mediów od dawna przyjmuje różne strategie. Od strategicznej kampanii na rzecz darowizn i działania w modelu kooperatywnym po dywersyfikację źródeł finansowania i bliższą współpracę.

Choć mogą się one wydawać od siebie różne, łączy je wspólna nić: mobilizacja obywateli obawiających się o odporność wartości demokratycznych w kraju i poza nim. Fundacja taz Panter, powiązana z niezależną lewicową gazetą taz, wyróżnia się jako jedna z pionierów tego pola. Założona w 2008 roku, wspiera dziennikarzy rozliczających władzę w Niemczech i na całym świecie, promując szkolenia i programy wsparcia, umożliwiając wymianę międzynarodową i oferując platformę do publikowania ich prac.

Fundacja opiera się głównie na drobnych, jednorazowych darowiznach od osób i firm, które uważa za zrównoważony model na obecną chwilę. Budżet roczny nie przekraczał sześciu cyfr do 2015 roku, ale od tego czasu systematycznie rośnie, osiągając ponad 930 000 € w 2023 roku. Wkład 7 800 darczyńców wahał się od 15 € do 20 000 €, co daje łącznie do 7 milionów euro do 2024 roku. Kolejne 2,2 miliona euro zostało zabezpieczone w ciągu 17 lat dzięki grantom od prywatnych fundacji i niemieckiego państwa.

Darowizny od osób i firm są także najważniejszym źródłem dochodów dla Correctiv, redakcji głównie zajmującej się dziennikarstwem śledczym. Uzupełniają je fundusze instytucjonalne na realizację projektów i własne dochody organizacji, pochodzące z działalności pobocznej, takiej jak sprzedaż książek. W styczniu 2024 roku przeprowadzono przełomowy raport przez Correctiv, ujawniający, że Alternatywa dla Niemiec (AfD) i skrajnie prawicowe sieci rozmawiały o planach deportacji milionów ludzi z tłem migracyjnym z Niemiec. Raport wywołał masowe demonstracje pro-demokratyczne, a darowizny wzrosły do ponad 6 milionów euro w 2024 roku, w porównaniu do prawie 1,9 miliona euro w 2023.

 

„Postaw swoje pieniądze tam, gdzie masz usta”

Według Gemmy Terés Arilla, szefowej taz Panter, strategia pozyskiwania funduszy fundacji w dużej mierze opierała się na mobilizacji społeczności wspierających w momentach zwiększonej pilności. Gdy nowe wydarzenia polityczne są szeroko postrzegane jako zagrożenie dla demokracji, obywatele zaczynają postrzegać wsparcie dla niezależnego, wartościowego dziennikarstwa jako namacalny sposób przyczyniania się do dobra publicznego.

„Działa to, gdy darczyńcy zrozumieją, że ich pieniądze mają bardzo bezpośredni, osobisty wpływ. Nasi czytelnicy są bardzo dobrze poinformowani i zaniepokojeni sytuacją medialną na świecie,” powiedziała. „Ludzie darowizny, ponieważ nadal wierzą, że lepszy świat jest możliwy. To brzmi idealistycznie, ale tak właśnie zaczęła się idea taz jako gazety.”

Sam taz działa jako kooperatywa od 1992 roku, niedługo po zjednoczeniu Niemiec i 14 lat po inauguracji jako gazeta w zachodnim Berlinie. Obecnie ponad 25 000 czytelników współposiada udziały, które nie dają odsetek ani zysków finansowych, a kooperatywa rośnie o około 1000 członków i około 1 miliona euro kapitału każdego roku.

 

Gemma Terés Arilla, szefowa taz Panter — © Kyaw Soe

 

Zdaniem eksperta ds. mediów i dziennikarstwa Nadii Zaboury, wsparcie finansowe dla takich nowo powstających modeli służy jako proxy za obywatelskie zaangażowanie w społeczeństwach dotkniętych ostrymi podziałami.

„Luzacka mentalność polegająca na pozwalaniu sobie na bycie obsłużonym i klikaniu, gdy przestajemy lubić treści medialne, nie jest naprawdę podstawową umiejętnością demokratyczną,” powiedziała na wydarzeniu zorganizowanym przez Publix, berlińskie centrum skupiające redakcje śledcze, dziennikarzy freelancowych i organizacje medialne. „Zamiast tego, ludzie, którzy ‘stawiają swoje pieniądze tam, gdzie mają usta’, są już proaktywni, demokratyczni, wspierający i społecznie zaangażowani w tym samym momencie.”

Biura i przestrzenie coworkingowe Publix obecnie obsługują około 450 użytkowników. Organizuje też debaty, zachęca do współpracy i prowadzi własne programy stypendialne i edukacyjne.

„Nasza społeczność wyznacza silne nowe impulsy i aktywnie pracuje nad budowaniem sieci na poziomie europejskim z aktorami zaangażowanymi w dziedzinę informacji o interesie publicznym,” mówi dyrektor Maria Exner. Jako projekt wzorcowy, Publix od inauguracji we wrześniu 2024 roku testuje mieszankę finansowania zewnętrznego i samofinansowania.

 

Ryzyko zależności od zewnętrznych źródeł finansowania

W Bułgarii, serwis informacyjny Den, który produkuje wiadomości i podcasty dyskusyjne, a także reportaże długie i multimedialne, został zbudowany wyłącznie na funduszach z europejskich i międzynarodowych projektów, z początkowym budżetem około 20 000 €.

„Dotacje umożliwiły sformułowanie początkowego projektu, produkcję pierwszych śledztw i utworzenie głównego zespołu. Później, nowe granty pozwoliły nam na ponowne uruchomienie podcastu informacyjnego, tworzenie nowych formatów audio i publikację kilku dogłębnych śledztw,” powiedział Alexander Nikolov, jeden z założycieli Den.

Jednak uzależnienie od zewnętrznego finansowania pozostaje strukturalną słabością dla zrównoważonego niezależnego dziennikarstwa w Europie.

Wiele europejskich redakcji zgłasza poczucie zamknięcia w cyklach zbierania funduszy. Świadome swojej kruchości, czasami obawiają się nawet o swoją krótkoterminową przyszłość, zmuszając dziennikarzy do podejmowania dodatkowej pracy obok reportaży.

Dywersyfikacja bazy wspierających fundacji była kluczową strategią dla Hostwriter, niemieckiej sieci łączącej prawie 8000 dziennikarzy z wydawcami w 166 krajach. Prowadzi też feministyczne redakcje Unbias the News!, które zapewniają przestrzeń dla dziennikarzy napotykających na bariery strukturalne w branży.

W 2024 roku, Hostwriter otrzymał prawie 405 000 € wsparcia finansowego od siedmiu fundacji, w porównaniu do około 1200 € darowizn. Działalność charytatywna, w tym szkolenia dziennikarskie i strategie poboczne, wygenerowały dodatkowe 36 000 €.

Ale aktorzy w sektorze postrzegają konkurencję o fundusze jako rosnącą, a media społecznościowe jako bardziej wyzwanie dla przyciągania i utrzymania odbiorców.

„Czasy są zbyt mroczne, by polegać tylko na organizacjach non-profit. Mniej pieniędzy jest dostępnych niż w 2015 roku, a wielu próbowało już ścieżki non-profit, aby znaleźć wsparcie,” powiedział Lorenzo Bagnoli, dyrektor IRPI Media we Włoszech, niezależnej publikacji internetowej założonej w 2020 roku przez grupę freelancerów. „Jeszcze nie wiemy dokładnie, w którym kierunku się zmienić, ale nad tym pracujemy.”

 

Dylemat rentowności

Wiele niezależnych mediów w Europie stara się także przyciągnąć regularnych subskrybentów lub darczyńców, aby zapewnić większą przewidywalność finansową.

Tak jest na przykład we Francji, gdzie obserwatorzy wskazują na rosnące wysiłki w budowaniu społeczności wokół nowo powstających, wartościowych mediów. Jednocześnie ekosystem niezależnych mediów inwestuje więcej czasu i energii w wspólne rozwijanie projektów i wspólne odpowiadanie na wezwania do finansowania.

Zapewnienie szerokiego wsparcia lub stabilnej czytelniczej bazy pozostaje jednak znacznie większym wyzwaniem dla mniejszych graczy, którzy wciąż starają się rozbudować swoją widownię. Obciążenia są jeszcze bardziej wyraźne w społeczeństwach, gdzie wsparcie finansowe dla mediów nie jest głęboko zakorzenione w kulturze lokalnej.

„Gazety nie generują bogactwa. W kraju takim jak nasz, informacje nie są uważane za towar do opłacenia,” mówi Bagnoli. Widzi też kryzys w relacji między czytelnikami a mediami. Włochy mają jeden z najniższych poziomów zaufania do mediów w Europie, zgodnie z raportem Reuters Institute o cyfrowych wiadomościach.

W innych częściach Europy otwarty dostęp jest celowym elementem tożsamości kilku niezależnych redakcji, które promują inkluzywność jako sposób na przeciwdziałanie cyfrowym echa. Niektóre części sektora argumentują, że wprowadzenie restrykcyjnych paywalli grozi odpychaniem jeszcze większych segmentów społeczeństwa od debaty demokratycznej.

„To rozmowa o tym, jak uczynić nowe modele opłacalnymi. Musimy zmienić stanowiska, a wielu ludzi czuje się niepewnie,” mówi Christina Lee, redaktor naczelna Unbias the News! w Niemczech. „Osobiście uważam, że musimy uznać, iż dziennikarstwo jest konieczne dla demokracji, i powinno być finansowane w ten sposób.”

 

Publix, Berlin — © Paul Alexander Probst

 

Rozwiązania od góry do dołu i od dołu do góry

Podobnie, wielu w branży wskazuje na potrzebę zwiększenia zasobów publicznych na wsparcie dziennikarstwa.

„Unia Europejska coraz bardziej przekonuje się, że musi inwestować w media, jeśli chce wzmocnić kruchą demokrację,” według Ides Debruyne, dyrektora zarządzającego Funduszu Dziennikarskiego, organizacji non-profit z siedzibą w Brukseli wspierającej niezależne media. „Demokracja może upaść, jest krucha. Musimy o nią walczyć każdego dnia.”

Wiele z nich próbowało wziąć misję w swoje ręce — jak współzałożyciele i pracownicy niezależnej francuskiej gazety Mediapart. W 2019 roku stworzyli Fundusz Wolności Prasy (FPL), pierwszy w kraju fundusz prasowy dedykowany niezależnemu dziennikarstwu. Został on oficjalnie uznany za służący interesowi publicznemu i działa autonomicznie od Mediapart.

Na mocy prawa, FPL może polegać wyłącznie na darowiznach prywatnych, które następnie są redystrybuowane na wspierane projekty. Około 80% jego finansowania pochodzi od darczyńców indywidualnych, uzupełnianych od 2025 roku przez fundacje, głównie francuskie i europejskie. Mediapart musi dokonywać corocznego wkładu finansowego do FPL, proporcjonalnego do wyników.

W ciągu sześciu lat fundusz zgromadził społeczność ponad 10 000 darczyńców, wspierających organizacje o różnych liniach redakcyjnych, ale podzielających wspólne wartości podstawowe, takie jak niezależność, integralność dziennikarska i uczciwe warunki pracy.

W duchu podobnym, Fundusz Dziennikarstwa Śledczego (SPJP) z Niderlandów bezpośrednio finansuje czas pracy dziennikarzy — szczególnie freelancerów — jako część wyraźnego zobowiązania wobec demokracji.

Z kolei portugalski Fumaça podąża inną, od dołu do góry, ścieżką jako niezależny portal. Jego powolne, nieoparte na projektach podejście doprowadziło do organicznego pojawienia się „społeczności Fumaça”, składającej się z ponad 18000 słuchaczy i czytelników, którzy zdecydowali się na wsparcie finansowe. Obecnie około 40% jego budżetu pochodzi od indywidualnych wspierających, a pozostałe 60% od fundacji.

 

Wszystko o kulturze

Jednym z kluczowych składników sukcesu Fumaça może być jego zdolność do angażowania czytelników poprzez utrzymywanie bliskich relacji z realiami społecznymi wykraczającymi poza tradycyjne kręgi dziennikarstwa.

Według ekspertki ds. mediów Zaboury, artykulacja bardziej różnorodnych perspektyw jest jednym z głównych zadań niezależnego dziennikarstwa w Europie. Ostatecznie, jednak, jego przyszłość może zależeć od pojawienia się bardziej wspierającej kultury dla redakcji służących jako narzędzia demokracji.

„Gdy wiele osób daje od siebie trochę, można osiągnąć wiele. Idea, że jesteśmy częścią zbiorowości, musi być znacznie bardziej wyraźnie zakorzeniona w umysłach i sercach,” argumentowała.

Nawet dla dobrze ugruntowanych inicjatyw, takich jak fundacja taz Panter w Niemczech, konieczne jest ciągłe odświeżanie apeli o wsparcie dla demokracji. Większość bazy darczyńców została ustanowiona w innym okresie i pozostaje wierna od dziesięcioleci. Jednak wielu z tej generacji osiąga już wiek emerytalny i stopniowo traci część swojej zdolności finansowej.

Utrzymanie stabilnego przepływu gotówki od zaangażowanej społeczności będzie głównym wyzwaniem dla zespołu fundraisingowego fundacji w nadchodzących latach, po dość udanej dekadzie. Podobnie jak inni w branży, wszystko będzie polegało na tym, by wywołać nową kulturę medialną.

 

 

Ten materiał powstał w ramach PULSE, europejskiej inicjatywy wspierającej międzynarodową współpracę dziennikarską prowadzoną przez OBCT, wraz z n-ost oraz Voxeurop. Marta Abbà, Hugo dos Santos i Francesca Barca wzięli w tym udział.

 

 

Opublikowano 17 lutego 2026

 

 

O autorze:

Heloísa Traiano jest dziennikarką mieszkającą w Berlinie. Jej relacje na tematy społeczne, polityczne i ekologiczne ukazywały się w wielu mediach w Brazylii, Stanach Zjednoczonych i Niemczech. Jednym z jej zainteresowań jest to, jak informacje i dezinformacje kształtują demokrację.