Prometeizam, posle Rusije, i budućnost politike u Evroaziji

Godina 2026. obeležava stogodišnjicu od Majskog puča 1926. u Poljskoj, kada se Marshal Józef Piłsudski vratio na vlast u političkom okruženju obeleženom partijskoj svađom i sukobljenim koncepcijama o identitetu i pravcu novoosamostaljene zemlje. Sledeća decenija biće poznata kao „Sanacijska“ period u međuratnoj Drugoj poljskoj republici. Piłsudski je tokom tog vremena predložio dve jasne vizije budućnosti. Prva je bila ona „Intermarium“, ili federacija nacija između Baltičkog, Crnog i Jadranskog mora koja bi stajala kao bedem protiv ekspanzionističkih ambicija Sovjetskog Saveza. Druga je bila „Prometeizam“, strategija za ostvarenje Intermarium-a. Imenovana po mitološkoj figuri Prometeju, koji je suprotstavio Zeusu tako što je ukrao vatru za prosvetljenje čovečanstva, ta politika je imala za cilj da potkopa Sovjetski Savez promovišući nacionalno buđenje i secesionističke pokrete širom bivšeg Ruskog Carstva.

Naravno, vizija Piłsudskog je sama po sebi bila potkopana podelom Poljske između nacističke Nemačke i Sovjetskog Saveza tokom Drugog svetskog rata, kao i njenim naknadnim ponovnim pojavljivanjem kao satelitske države Istočnog bloka. Iako se može činiti da je promethejski projekat bio osuđen da ostane istorijska hipoteza prošlog doba, revizionistička spoljnopolitička politika Rusije danas alarmantno podseća na geopolitičke realnosti prethodnog veka i pruža priliku za promethejsko oživljavanje u zapadnim akademskim i spoljnopolitičkim krugovima.

U maju 2022., samo nekoliko meseci nakon početka Rusije punom silom invazije na Ukrajinu, Forum slobodnih nacija posle Rusije prvi put je sazvan u poljskoj prestonici Varšavi. Sastavljen od političkih aktivista i disidenata koji predstavljaju brojne etničke i nacionalne zajednice Rusije, forum promoviše dekolonizaciju njenih nenačelnih regiona kroz težnju ka nezavisnosti njenih nenačelnih naroda. Kao svoj cilj, forum predlaže suprotstavljanje ruskom imperijalizmu stvaranjem saveza „Intermarium“ slobodnih i demokratskih nacija između Arktika i Baltičkog mora na severu, Jadrana i Egejskog mora na jugu, i Crnog i Kaspijskog mora na istoku. Iako je ovaj predlog izazvao interes kod određenih akademika i donosilaca odluka u Centralnoj i Istočnoj Evropi, pozivi foruma na međunarodnu podršku uglavnom su ostali bez odjeka u Zapadnoj Evropi i Sjedinjenim Državama. Ovaj pokušaj je čak izazvao kritike da bi dekolonizacija Rusije samo dovela do širenja sukoba i nasilja širom Evroazije.

Prometejski pokreti tokom Hladnog rata

Tijekom Hladnog rata, SAD su podržavale promethejske pokrete u Evroaziji. Tokom Drugog svetskog rata, promethejski projekat je usvojila Organizacija ukrajinskih nacionalista (OUN), koja je 1943. godine osnovala Antibolshevički blok nacija (ABN). Ova grupa je sastavljena od predstavnika baltičkih, balkanskih, istočnoevropskih, kavkaskih i srednjoazijskih naroda, koji su već bili pod sovjetskom okupacijom ili su bili pod pretnjom postratne sovjetske ekspanzije. Organizacija je bila uključena u oružani otpor vojnog krila OUN-a, Ukrajinske Ustaničke Armije (UPA).

Tijekom Hladnog rata, ABN je nastavio kao tajna organizacija, koordinirajući aktivnosti anti-komunističkih nacionalnih pokreta širom sovjetske periferije, kao i u samom srcu Rusije. U međuvremenu, u Parizu, poljski emigrantski aktivista Jerzy Giedroyc objavio je književni i politički časopis Kultura, koji je bio uticajan u promovisanju promethejske ideje među disidentima Istočnog bloka u potrazi za strategijom za oslobađanje svojih zemalja od sovjetskog imperijalizma. Zbigniew Brzezinski, poljski rođeni savetnik za nacionalnu bezbednost američkog predsednika Džimija Kartera, takođe je promovisao promethejski plan podrške nacionalnim pokretima u Evroaziji u cilju postizanja zajedničkog geopolitičkog cilja: raspada Sovjetskog Saveza.

Kada je Sovjetski Savez konačno pao 1991. godine, to se dogodilo duž etničkih i nacionalnih linija. Kao što je Piłsudski decenijama ranije predvideo, lažna ideologija proletarijskog internacionalizma Sovjetskog Saveza na kraju je otkrivena kao još jedna istorijska manifestacija ruskog imperijalizma. U roku od nekoliko meseci, bivši Sovjetski Savez je zamenila multinacionalna Ruska Federacija okružena sa 14 novih nezavisnih država: Jermenija, Azerbejdžan, Belorusija, Estonija, Gruzija, Kazahstan, Kirgistan, Letonija, Litvanija, Moldavija, Tadžikistan, Turkmenistan, Ukrajina i Uzbekistan. Sa nekoliko izolovanih izuzetaka, poput građanskog rata u Tadžikistanu i sukoba oko Nagorno-Karabaha između Jermenije i Azerbejdžana, secesionistički prelazi su uglavnom bili mirni procesi. Gde je došlo do nasilja, to je bilo zbog ruskog mešanja i agresije – kao u slučajevima regiona Transnistrije u Moldaviji i gruzijskih regiona Abhazije i Južnog Osetije – ili zbog ruske sile i represije nad nacionalnim pokretima poput onih u Čečeniji i Dagestanu.

Iako je Rusija pokušala da održi svoju hegemoniju u regionu kroz uspostavljanje Zajednice nezavisnih država i drugih međunarodnih organizacija u Evroaziji, ove inicijative su uglavnom izgubile svoju legitimnost jer su mnogi od post-sovjetskih naroda shvatili da se nacionalna konsolidacija i poboljšanje životnog standarda mogu efikasnije ostvariti okretanjem ka Evropi i Sjedinjenim Državama, a ne Rusiji.

Ruska prisvajanja promethejske strategije

U ranim danima posthladnoratovskog perioda, američki politički naučnik Frensis Fukujama je slavno proglasio „kraj istorije“, optimističnu metaforu za nadolazeći mir u novom neoliberalnom međunarodnom poretku. Međutim, ova teza je suprotstavljena „sukobu civilizacija“ Samuela Huntingtona, koji je predvideo da će nadolazeći svetski poredak biti obeležen ne ideološkim sukobima 20. veka, već novom erom sukoba oko kulture i kolektivnog identiteta. Od njegovog uspona na vlast na početku 21. veka, čini se da je Vladimir Putin uzeo Huntingtonove reči k srcu, čineći iskorišćavanje etničkih i nacionalnih podela gde god je to moguće, strateškim prioritetom ruske spoljne politike.

Danas, Rusija koristi svoju prikrivenu meku moć uz svoje otvorene tvrde snage ne samo u Ukrajini, već širom evroazijskog kontinenta i šire. Kombinovanjem tradicionalnog geopolitičkog militarizma sa „demopolitickim“ operacijama koje potkopavaju kulturni i idejni mozaik stranih populacija, Rusija efektivno širi svoj uticaj brže, dalje i jeftinije nego ikada. Međutim, za razliku od Piłsudskog Prometeizma, koji je bio namenjen da oslobodi zarobljene nacije od sovjetskog imperijalizma, Putinova demopolitika je cinična perverzija promethejske strategije, s ciljem širenja ruskih imperijalnih interesa.

Pod režimom Putina, Rusija je koristila demografiju kao oružje u svojoj takozvanoj „blizoj inostranoj“ oblasti, koristeći je kao izgovor za rat 2008. u Gruziji, podržavajući proruske separatiste u Abhaziji i Južnoj Osetiji, kao i za svoju agresiju 2014. protiv Ukrajine radi aneksije Krima i podrške proruskim separatistima u Donjecku i Luhansku. Štaviše, za zapadne posmatrače, zabrinjavajuće je što je Rusija sledila sličnu, ali suptilniju strategiju van svoje neposredne sfere uticaja. Pažljivo usklađena sa kultur-ratovima koji su podelili zapadna društva poslednjih godina, ruska propaganda i dezinformacije narušile su stabilnost Evropske unije promovišući neliberalne narative krajnje desnice i euroskeptičnih stranaka poput Alternative za Nemačku ili Francuske Nacionalne fronta. Možda još i više, Rusija je podržala secesionističke pokrete u državama članicama Evropske unije. To je bilo posebno u španskoj autonomnoj regiji Kataloniji tokom kontroverznog pokušaja održavanja neustavnog referenduma o nezavisnosti 2017. godine. Šireći svoj uticaj čak i do Sjedinjenih Država, ruski agenti su iskoristili proteste Black Lives Matter 2020 da prodube društvene podele po rasnim i etničkim linijama.  

Za promethejsku zapadnu politiku

Upornost i sveprisutnost ruskih demopolitčkih akcija protiv zapadnih društava pokazuju duboko razumevanje ruskih spoljnopolitičkih eksperata o lokalnim, regionalnim i nacionalnim identitetima. U isto vreme, njihovi zapadni kolege, koji znaju mnogo manje o kulturama, vrednostima i identitetima ruskih lokaliteta i regiona, nalaze se u alarmantnom zaostatku. Ako je znanje moć, kako nam večna mudrost govori, onda zapadni akademici i donosioci odluka zabrinuti za ovaj demopolitčki izazov nalaze se u deficit snage u poređenju sa svojim ruskim protivnicima.

Da bi premostili ovaj jaz, zapadne univerziteti i istraživačke institucije trebalo bi da daju prioritet stručnjacima za oblasti iz raznih disciplina, kao što su filologija, istorija i političke nauke, koji proučavaju ne samo slovensku Rusiju – što je tradicionalni fokus zapadnih „sovjetologa“ ili „kremlinologa“ – već i brojne ne-ruske etničke grupe čije su nacionalne identitete istorijski potiskivane i podvrgavane politikama rusifikacije. Ako je talas nacionalnih secesija koji je na kraju doveo do raspada Sovjetskog Saveza iznenadio zapadne sovjetologe, onda bi savremeni istraživači regiona trebalo da budu motivisani da postave i istraže sledeće pitanje: pod kojim uslovima bi se mogao dogoditi novi talas nacionalnog buđenja u Rusiji? S obzirom na važnost ove istraživačke agende za pitanja međunarodne bezbednosti, javni grantovi trebali bi biti dostupni za podršku takvom istraživanju u Evropi i SAD.

U oblasti spoljne politike, zapadni diplomate i obaveštajne službe trebali bi da obnove promethejsku inicijativu za pružanje moralne i materijalne podrške rastućem ruskom pokretu za dekolonizaciju. Kao što su publikacije poput Kultura i emiteri poput Voice of America i Radio Free Europe izazvali monopol Sovjetskog Saveza na informacije i ideje tokom Hladnog rata, slične inicijative trebalo bi da budu uspostavljene kako bi disidenti i aktivisti iz ruskih zarobljenih regiona dobili platformu za organizovanje i komunikaciju sa zajednicama koje trenutno žive pod strogom moskovskom medijskom cenzurom.

Pored Forum slobodnih nacija posle Rusije osnovanog u Poljskoj 2022, slična organizacija autohtonih i etničkih manjinskih grupa poznata kao Liga slobodnih nacija osnovana je u Estoniji iste godine. U Ukrajini, Antibolshevički blok nacija nasledio je originalni ABN, dok je ukrajinska vojska formirala nekoliko jedinica volontera iz ruski okupiranih i zarobljenih regiona: Bakhort kompaniju i sibijski bataljon, kao i novu inicijativu nazvanu Nomad koja uključuje Burjate, Kalmike, Tatare, Jakute i druge potisnute manjinske grupe iz Ruske Federacije.

Godine 2025., Forum slobodnih nacija posle Rusije održao je svoj godišnji skup u Vašingtonu, gde je objavio „Vašingtonsku deklaraciju“ kojom poziva zapadne zemlje na podršku svom anti-kolonijalnom i pro-demokratskom projektu. Ako su SAD i druge zapadne sile ozbiljne u nameri da udare na Putina i trenutni ruski politički establišment tamo gde najviše boli, one bi trebalo da odgovore na ovaj poziv. Svet je postao mirniji i prosperitetniji kroz dekolonizaciju Sovjetskog Saveza. Takođe, mogao bi postati još mirniji i prosperitetniji kroz dekolonizaciju Ruske Federacije.

Kacper Grass je doktorant i saradnik na predmetu političkih nauka na Univerzitetu Tenesi u Njujorku, u Njujorku. Njegova istraživanja fokusirana su na političke procese formiranja etničkog i nacionalnog identiteta u Centralnoj i Istočnoj Evropi.