Patodeweloperka na izraelski način. Tako se gradi na tuđem zemljištu

19. avgusta tri izraelske organizacije za javnu korist – Bimkom Planning and Human Rights, Ir Amim i Peace Now – naglasile su informaciju, da je izraelsko Ministarstvo građe i stanovanja otvorilo licitaciju za izgradnju 1234 stambenih objekata na okupiranoj Zapadnoj obali. Predloženi projekat trebao bi nastati na području koje se naziva Mevaseret Adumim ili E1, koje prema sporazumima iz Osla pripada C zoni Zapadne obale, te je stoga pod isključivom kontrolom Izraela. E1 je za Izrael od ključnog značaja zbog svoje strateške pozicije: nalazi se na liniji između Jerusalema i reke Jordan, koja predstavlja najuži deo Zapadne obale. Ovaj prostor uglavnom naseljavaju palestinski Beduini, koji svakodnevno doživljavaju naseljeničku nasilje. Ako projekat bude realizovan, čak 3 hiljade lokalnih Palestinaca suočiće se sa prinudnim iseljenjem.

Kritičari ove odluke tvrde da će izgradnja naselja uništiti tradicionalni način života Beduina i udaljiti perspektivu mirovnog sporazuma između Izraela i Palestinaca. Nastanak naseljeničkog koridora koji povezuje okupiranu Istočnu Jerusalemu sa nelegalnim naseljem Ma’ale Adumim, smeštenim oko 10 km istočno, dodatno će ograničiti mobilnost Palestinaca na Zapadnoj obali i otežati uspostavljanje nezavisne palestinske države.

Palestinski branilac ljudskih prava Ubai al-Aboudi rekao je u intervjuu za Al-Jazeeru da će izgradnja novog naselja biti „poslednji ekser u kovčegu rešenja sa dve države“. Po njegovim rečima, osnivanje naselja učiniće nemogućim nastanak nezavisne Palestine pored Izraela.

Zašto je Izrael odlučio da proširi naselje dva meseca pre predstojećih izbora? Kako će nastanak nelegalne infrastrukture u skladu sa međunarodnim pravom uticati na život Palestinaca? Vratimo se malo u prošlost i osvrnimo na istoriju izraelskog kolonijalnog projekta na okupiranoj Zapadnoj obali.

Odakle potiče okupacija Zapadne obale?

Granice Izraela oblikovale su se kao rezultat sporazuma o primirju potpisanih 1949. godine. U slučaju Zapadne obale, linija koja je tada određena imala je formalni karakter privremene linije primirja, ali je vremenom počela funkcionisati kao međunarodno priznata granica Izraela. Pojas Gaze, koji nisu zauzele izraelske snage, bio je pod kontrolom Egipta, dok je Jordan 1950. godine jednostrano anektirao Zapadnu obalu.

Takve granice su znatno favorizovale Izrael. Zemlja je dobila pristup do preko 77 procenata bivšeg teritorija Britanskog mandata Palestine. U međuvremenu, na pragu nezavisnosti, Židovi su činili tek 30-35 procenata ukupnog stanovništva. Izrael je takođe preuzeo kontrolu nad strateškim koridorom koji povezuje aglomeraciju Gush Dan sa Jerusalеmom. Ovaj korak je razdvojio palestinske teritorije od zapadne strane. Sam pristup Jerusalеmu otvorio je put kasnijoj izraelskoj ekspanziji prema reci Jordan.

Međutim, oblik njegovih granica doneo je Izraelu i ozbiljne rizike. Na najužem mestu, pojas zemlje koji povezuje sever i jug zemlje bio je širok samo 15 kilometara. Vizija presecanja države na pola arapskom invazijom tokom godina postala je najveći košmar izraelskih stratega.

Situacija se promenila 1967. godine, kada je Izrael napao Egipat, Jordan, Siriju i Irak – sukob koji se u izraelskoj historiografiji naziva ratom od šest dana. Kao rezultat, Izrael je zauzeo Pojas Gaze, Sinajski poluostrvo, Zapadnu obalu i sirsku Golan.

Ključno propagandno postignuće bilo je osvajanje cele Jerusalеma, što se i danas obeležava u okviru izraelskog praznika Yom Yerushalayim. Do tada je pod kontrolom Izraela bila samo zapadna strana, dok je Stari grad i ostatak Istočnog Jerusalеma ostajao pod jordanskom okupacijom. U prvim danima nakon osvajanja grada, izraelski vojnici su samovoljno srušili tzv. Marokansku četvrt u Starom gradu, stvarajući mesto za sadašnje mesto molitve pored Zapadne zida. Najstarije zgrade uklonjene tokom tog procesa poticale su iz XII veka.

Jedna od posledica rata iz 1967. bila je porast antisemitizma u mnogim delovima sveta, posebno u istočnom bloku i državama povezanim sa Sovjetskim Savezom. U Poljskoj, ti događaji bili su povod za tzv. antisionističku kampanju, u okviru koje je čak 13 hiljada poljskih građana židovskog porekla protjerano iz zemlje.

Put aparthejda koji jača izraelsku „suverenost”

Izrael je vratio Egiptu Sinajski poluostrvo u zamenu za uzajamno priznavanje državnosti u okviru mirovnih sporazuma sa Camp David, potpisanih 17. septembra 1978. godine. Izraelska vojska i osnivači naselja evakuisani su iz Pojasa Gaze 2005. godine u okviru jednostranog plana povlačenja, tzv. hitnatkut (hebr. odvajanje).

Godine 1981, Izrael je jednostrano proglasio aneksiju Golanskih visova. Iako Zapadna obala nikada nije formalno anektirana, Izrael preduzima na njenoj teritoriji radnje koje su u skladu sa međunarodnim pravom isključivo za suverenu vlast državne administracije – između ostalog, vodi evidenciju zemljišta i osniva naselja sa svojim građanima. Ovo je u očiglednoj suprotnosti sa člankom 49 stav 6 četvrte Ženevske konvencije.

U još drugačijoj situaciji je Istočni Jerusalеm – obuhvatajući područje od zapadnih zidina Starog grada do okoline doline Wadi an-Nar – koji je Izrael jednostrano anektirao 1967. godine. Ovaj potez do danas nije dobio zvanično priznanje većine članica UN, iako su, između ostalog, Sjedinjene Države i Gvatemala prihvatile „izraelsku suverenost” nad tim područjem. Status Istočnog Jerusalеma ostaje glavni razlog zašto brojne zemlje, uključujući i Poljsku, održavaju svoje ambasade u Tel Avivu – uprkos tome što Izrael smatra ceo Jerusalеm svojom nedeljivom prestonicom. Vredno je napomenuti da, iako je odlučeno o proširenju teritorije države, građanima Istočnog Jerusalеma nije odobreno izraelsko državljanstvo – danas njih 400 hiljada (40 procenata stanovništva grada) živi tamo samo na osnovu dozvole za stalni boravak. Prema podacima udruženja B’Tselem, od 1967. godine Izrael je oduzeo status stalnog rezidenta više od 14 hiljada palestinskih Jerusalеmaca.

Kako objašnjava dr Michal Braier, direktorka istraživanja u udruženju Bimkom, aneksija je predstavljala kompromis između izraelskih krugova koji su težili proširenju granica države i protivnika takvog koraka. Oni su ukazivali na njenu neusaglašenost sa međunarodnim pravom i upozoravali na negativne posledice za Izrael u odnosima sa inostranstvom.

– Tada su postojale i ekspansivnije koncepcije, kao i predlozi za ograničenje na manji teritorij, uključujući Stari grad i tzv. Svetu Dolinu – kaže istraživačica. – U vladi su vođeni burni razgovori o tome, a konačno rešenje bilo je pokušaj usklađivanja ekstremnih stavova. Vlasti su bile svesne da imaju vrlo malo vremena za aneksiju – ona je bila moguća samo neposredno nakon završetka ratnih dejstava. Svi su znali da, ako se to ne uradi odmah, slična prilika možda više nikada neće doći.

Izraelov put aparthejda koji jača izraelsku „suverenost”

Unatoč međunarodnom pritisku i unutrašnjim tenzijama, izraelski naseljenički pokret nije odustao od planova kolonizacije Zapadne obale. Sledeće izraelske vlade koristile su naseljavanje kao političku pritisak. Godine 1975, 23 židovske porodice osnovale su nelegalno naselje Ma’ale Adumim (hebr. Crveni Stok) istočno od Jerusalеma. Godine 1991, tokom vlasti Icchaka Šamira, cela teritorija današnjeg E1 izuzeta je na korist izraelske lokalne samouprave. Danas postoji nekoliko izraelskih naselja između Jerusalеma i Jordana, uključujući Micpe Jericho, Wered Jericho i Bejt ha-Arawa, koji čine temelj naseljeničkog koridora koji bi u budućnosti mogao preseći Zapadnu obalu na pola.

– Ma’ale Adumim prošireno je tokom 80-ih i 90-ih godina – kaže Braier. – To je snažno urbanizovano područje i u praksi funkcioniše kao predgrađe Jerusalеma.

Naslednik Šamira, Izak Rabin, naložio je ministru građe izradu planova izraelskog naselja na ovom području, ali je pod pritiskom međunarodne zajednice od toga odustao. Sledeće vlade isticale su izraelsku želju za zadržavanjem kontrole nad područjem E1: 1996. godine, premijer Šimon Peres potvrdio je da njegova zemlja teži „suverenitetu” na tom području. Godine 2004, Ministarstvo građe pripremilo je teren za izgradnju puta koji će povezati planirano naselje sa Jerusalеmom.

Od 2008. godine, na području E1, funkcioniše glavna baza izraelske granične službe za okrug Judea i Samarija – tako se u izraelskoj terminologiji naziva Zapadna obala. U decembru 2012, kao odgovor na priznavanje Palestine od strane Generalne skupštine UN-a statusa nečlanice posmatrača, Izrael je već sledećeg dana najavio nastavak planiranja i procedure za upravljanje područjem E1. Godine 2019, vlada Netanjahua otvorila je na severu E1 put 4370, koji od strane ljudskih prava nazvan je „put aparthejda”: trasa ima odvojene trake za saobraćaj Izraelaca i Palestinaca. Kako navode predstavnici udruženja Ir Amim, izgradnja tog puta imala je za cilj i otežavanje kretanja Palestinaca po okupiranim područjima.

Branitelji ljudskih prava protiv birokratske mašinerije okupacije

Prelomni trenutak dogodio se u avgustu prošle godine, kada je Izrael konačno odobrio projekat izgradnje 3401 novih stambenih objekata na području E1. Premijer Netanjahu i ministar finansija Smotrih javno su najavili da je cilj izgradnje naselja sprečavanje nastanka palestinske države. Kako bi zaustavili izgradnju naselja, organizacije Bimkom, Ir Amim i Peace Now uputile su peticiju Okružnom sudu u Jerusalеmu, zahtevajući poništavanje odobrenja dva detaljna plana za upravljanje E1, koji predviđaju izgradnju ukupno oko 3400 stanova.

– Plan upravljanja E1 već je bio osporen pred sudom pre mnogo godina – objašnjava Braier. – Tada je sud zaključio da, kao i kod drugih naselja, radi se o političkom, a ne pravnom pitanju, te ne bi trebalo da se meša. Sada vlasti tvrde da se procedura odnosi na iste odluke i da je to samo još jedan korak u njihovoj realizaciji. Drugim rečima: pošto sud ranije nije osporio te odluke, nema osnove da sada odlažu njihovu realizaciju.

Još 19. jula 2026, kancelar Državnog tužioca obezbedila je autorima peticije da u naredna 2-3 meseca ne planira pokretanje javnog nadmetanja za izgradnju naselja. Takođe su se obavezali da će ih obavestiti o svakoj promeni odluke. Ipak, već 18. avgusta, na sajtu Izraelskog državnog zavoda pojavio se oglas o otvaranju postupka. Aktivisti nisu ni na koji način obavešteni o tome, a sam tender je objavljen pod novim brojem.

– Čini se da su pokušali to da odrade tiho. Štaviše, ni pravnik koji zastupa državu nije znao za otvaranje tendera – primećuje Braier.

Zbog birokratske samovolje izraelskih organa, aktivisti su odlučili da problem istaknu u medijima. „Ova odluka ima dalekosežne političke posledice. […] Trenutne vlasti ipak su odlučile da pokrenu prvi korak jednog od najkontroverznijih naseljeničkih projekata tokom trajnog sudskog postupka – pre nego što su podnele zvaničan odgovor sudu i protivno jasnom obećanju datom autorima peticije. Vlada, koja navodno štiti pravnu državu, ne može da tretira svoja obećanja datu sudovima, stranama u sporu i javnosti kao opcionalna” – stoji u zajedničkom saopštenju autora peticije.

Početak izgradnje značio bi prinudno iseljenje 18 Beduinskih zajednica.

Ujedinjene nacije za koordinaciju humanitarne pomoći (OCHA) procjenjuje da je više od 3 hiljade Palestinaca ugroženo prinudnim iseljenjem iz svojih domova. Prema izraelskom zakonu, polunomadske Beduinske zajednice na području E1 imaju status „nelegalnih naselja”. Kako navodi Peace Now, izraelske vlasti već godinama planiraju preseljenje Beduinske zajednice sa područja E1 u posebno određene lokacije, uključujući Al-Jabal na periferiji Abu Dis-a. Ova zajednica nastala je tokom 90-ih, kao posledica ranijeg iseljenja Beduina sa područja predviđenih za proširenje Ma’ale Adumima. Izrael planira izgraditi oko 400 stambenih objekata u tu svrhu.

U međuvremenu, lokalni Beduini već godinama svakodnevno se suočavaju sa nasiljem od strane osnivača naselja, a prisustvo civilne infrastrukture znatno otežava njihov svakodnevni život, uključujući pristup osnovnoj zdravstvenoj zaštiti. Jakub Belina-Brzozowski iz Poljske medicinske misije, koji je bio na područjima planiranog naselja u julu ove godine, opisao je priču o beduinskoj devojčici iz Khan al-Ahmar, koja je pogođena kamionom kojim je upravljao izraelski osnivač. Nakon nesreće, vozilo je nastavilo dalje, a dete je zbrinuto i pregledano u mobilnoj klinici koja pripada poljskoj organizaciji. Ovaj događaj nije privukao pažnju izraelskih snaga bezbednosti, iako se odigrao u zoni C, koja je pod potpunom kontrolom Izraela. Verovatno, počinilac napada nikada neće biti uhvaćen niti kažnjen.

Posle 7. oktobra 2023, zabeležen je bez presedana porast nasilja od strane osnivača naselja na Zapadnoj obali. Prema podacima OCHA, broj zabeleženih incidenata od tada porastao je sa oko tri na šest dnevno.

Vreme je da ne skrećemo pogled

Odluka Izraela da objavi tenderi za izgradnju stanova u novom nelegalnom naselju teško je razmatrati odvojeno od predstojećih parlamentarnih izbora, zakazanih za 27. oktobar. Prema najnovijim anketama, mesto premijera najverovatnije će zauzeti Gadi Eisenkot ili Binjamin Netanjahu.

Obojica političara obećavaju da, ukoliko budu izabrani, neće dozvoliti nastanak palestinske države. Što znači – bez obzira na rezultat izbora, nastavak okupacije Zapadne obale ostaje jedan od prioriteta države. Eisenkot najavljuje, da mu je cilj izgradnja „sionističke većine” protiv sadašnjeg premijera i sugeriše da nije spreman na saradnju sa ujedinjenom listom arapskih partija. S druge strane, Netanjahu preti, da će, ukoliko ponovo ne bude izabran, Eisenkot formirati koaliciju sa arapskim strankama koje će sabotirati buduće vlade.

Posle 7. oktobra, znatno manji broj Izraelaca veruje u alternativu sukobu sa Palestincima i hafradu, kako na hebrejskom naziva izraelski oblik aparthejda na Zapadnoj obali. Prema Pew Research Center, tek 21 procenat židovskih Izraelaca 2025. godine verovalo je u mogućnost „mirnog suživota Palestinaca i Izraela”. Nije ni čudo što je uslov za sticanje društvenog poverenja demonstracija sile prema okupiranim Palestincima.

Bez obzira na procenu namera pojedinih aktera izraelske političke scene, razvoj kolonijalnog projekta na Zapadnoj obali ostaje dosledna i ciljna politika svih narednih izraelskih vlada. Prema podacima Peace Now, samo 2025. godine Izrael je odobrio 54 nova naselja, uključujući i ona nova i ona sekundarno legalizovana. S obzirom na najave potencijalnih budućih lidera, ne treba očekivati da će do promene doći iznutra. Čak ni izraelska levica ne protivrči značajnijoj ekspanziji naselja. Simbol trenutne krize je i nedavna najava socijalističko-sionističkog pokreta Ha-Machanot Ha-Olim, koji je izrazio želju za osnivanjem kibucova u Dolini Jordana, argumentujući da će naselja ionako nastati, a glas levice je potreban i na okupiranim teritorijama.

– Bez međunarodnog pritiska, vlada Izraela neće revidirati svoje strateške ciljeve – zaključuje Braier. – Štaviše, izraelska politika na Zapadnoj obali nije počela sa trenutnom vladom. Razvijanje kolonijalnog projekta već je bilo prisutno u različitim oblicima i bez konkretnih akcija međunarodne zajednice verovatno će se i dalje nastaviti.

The post Patodeweloperka po izraelski. Tako se gradi na tuđoj zemlji prvi put pojavio na Kritika Politička.