Snaga bez jedinstva: Sindikalno pokret u međuratnom Čehoslovačkom

U prethodnom delu smo pratili kako je Prvi svetski rat razbio internacionalizam i na kraju i samu austro-ugarsku monarhiju. Godina 1918. i osnivanje Čehoslovačke doneli su uslove za radne organizacije u demokratskom režimu. Radnici su vrlo brzo uspeli da nametnu razne radne dostignuće i socijalne reforme. Nova republika, međutim, imala je i drugu stranu. Pojavljivali su se pucnjevi na štrajkače, a izražena društvena pluralizacija, koja je zahvatila i sindikate, donela je nove izazove. U ovom delu posvećujemo više prostora hrišćanskim sindikatima, što odgovara težini Narodne stranke u slovenačkoj politici i položaju koji su postepeno izgradili.

Od revolucionarnih nada ka novoj republici

Poslednja godina rata donela je eskalaciju već tada loše situacije. Autoritet monarhije se pod pritiskom krhkao, a širom njenog teritorija širila se talas štrajkova zahtevajući mir i bolje snabdevanje. Nezadovoljstvo se ubrzo pokazalo i u vojsci. Početkom juna 1918. u srpskom Kragujevcu pobunio se zamenski bataljon Trenčanskog 71. pešadijskog puka, dopunjen sa nekoliko hiljada slovenskih vojnika, koji su se kratko pre toga vratili iz ruskog zarobljeništva. Upravo takve pobune u stvari su okončale rat, imajući celokupnoevropski karakter. Na primer, mornici u Kielu od novembra 1918. pomogli su da pokrenu revolucionarne pokrete, iz kojih su nastale brojne republike.

Talasi nezadovoljstva zahvatili su i Slovačku, posebno njena industrijska središta, rudnike i želzare. Štrajkovi su izbili, na primer, u Podbrezovoj i Košicama. Radnici su zahtevali povećanje plata, bolje snabdevanje i pravo na sindikalnu delatnost. U januaru 1918. u monarhiji je izbio generalni štrajk zahtevajući okončanje rata. Raspad monarhije dalje se produbljivao i na kraju je doveo do osnivanja novih država, uključujući Čehoslovačku. Turbulentni razvoj zahvatio je i slovenačku teritoriju. U Prešovu je 16. juna 1919. godine, u uskoj saradnji sa napredovanjem mađarske Crvene armije, proglašena Slovenačka republika rada, koja je nakon povlačenja mađarskih vojski prestala da postoji već 7. jula.

Osnivanje Čehoslovačke otvorilo je nove mogućnosti za sindikate. Nova republika, koja se izjasnila za demokratiju, pristupila je brojnim socijalnim reformama koje su činile važan deo legitimnosti novog režima, ističući se u odnosu na socijalne i političke nejednakosti habsburške monarhije. Među njima su bili osmodnevni radni dan, postepno proširenje prava na plaćeni odmor, podrška kolektivnom pregovaranju, naknade za nezaposlene, pomoć udovcima, siročadi i invalidima, kao i razvoj zdravstvenog i penzionog osiguranja. Značajno se proširilo i kolektivno pregovaranje, a u prvim posleratnim godinama sklopljene su hiljade kolektivnih ugovora.

Nove socijalne pravice bile su rezultat pritiska radničkog pokreta, posleratnih nemira i delimično i straha političkih elita od daljeg radikalizovanja društva. Međutim, postojala je i gora strana republike. Na primer, 1921. godine, kada su u Krompachima intervenisali četnici protiv demonstranata, pucnjava je odvela u smrt više radnika. To nije bio jedini slučaj. Isto tako, pomenute pozitivne promene nisu rešile sve probleme. Siromaštvo i nezaposlenost ostali su sastavni deo svakodnevnice i posle 1918. godine.

Za sindikate na slovenačkoj teritoriji, raspad monarhije značio je prekinutost starih veza. Dosadašnji kontakti sa beogradskim centrala su prekinuti, a slovenački sindikati počeli su da uspostavljaju veze sa češkim. Međutim, ulazili su u državu sa znatno drugačijim prioritetima. Najjače pozicije imali su sindikati u češkim krajevima, gde je bila koncentrisana najveća industrija, brojna radnička klasa, starije organizacijske tradicije i gušća mreža sindikalnih struktura. Slovenačka teritorija bila je manje industrializovana, sa većim učešćem ruralnog stanovništva i slabijom sindikalnom tradicijom.

Snažan pokret, podeljeni sindikati

Međuvremensko Čehoslovačko bilo je zemlja snažnog, ali izuzetno podeljenog sindikalnog pokreta. Sindikati se nisu delili samo po delatnostima ili profesijama, već i po političkoj i nacionalnoj pripadnosti. Najvažnija centrala bilo je Socijaldemokratsko sindikalno udruženje češkoslovačko. Pored toga, delovala je Češka radnička zajednica, povezana sa nacionalsocijalističkim političkim pravcem, nemački socijaldemokratski sindikati, hrišćansko-socijalne organizacije, Komunistički Crveni sindikati, ali i postepeno i agrarni sindikati i druge manje centrale. Političke stranke imale su snažan uticaj na sindikalni pokret i često su određivale ne samo njegov ideološki smer, već i praktičnu strategiju. Sa radničkim pokretom, posebno sa njegovim obrazovnim aktivnostima, bio je povezan i prvi predsednik republike Tomáš Garrigue Masaryk, koji je bio osnivač Dělnickej akademije i koji ju je kasnije podržavao. To je bila uticajna, socijaldemokratski orijentisana obrazovna institucija, osnovana još 1896. godine i delovala je do raspada prve Čehoslovačke 1938. godine. Istovremeno, predstavljala je važnu intelektualnu platformu socijaldemokratskog radničkog pokreta.

Pluralnost je bila izvor snage i slabosti. S jedne strane, omogućavala je organizovanje radnika različitih političkih i vrednosnih pripadnosti. S druge strane, slabila je jedinstveni postupak radnika. Već kratko nakon osnivanja republike, pojavile su se težnje za ujedinjenjem sindikalnih centrala, ali su nailazile na stranačke interese, lične ambicije sindikalnih lidera i različite predstave o ulozi sindikata. Za neke, sindikati su trebali biti alat socijalnog mira i postepenog poboljšanja životnog standarda. Za druge, to su bili sredstvo klasne borbe i priprema za radikalniju društvenu promenu.

Iako je članstvo bilo podeljeno, broj članova je rastao. Dok je 1918. godine u Čehoslovačkoj bilo sindikalno organizovano približno 371 hiljada radnika, do 1921. već je bilo gotovo dva miliona. Ekonomska kriza je ovaj razvoj privremeno zaustavila, ali je u tridesetim godinama baza ponovo rasla: 1936. godine sindikati su imali više od 2,18 miliona članova, a krajem 1937. približno 2,3 miliona. Pokret je bio jedna od najvažnijih društvenih snaga prve republike. Imao je sopstvenu štampu, široku organizacijsku strukturu i sposobnost da ulazi u ekonomske i političke sukobe.

Na slovenačkoj strani, situacija je bila drugačija. Sindikalna organizovanost bila je slabija nego u češkim krajevima i tek je blago prelazila trećinu radnika. Dominantno je ostalo socijaldemokratsko sindikalno pokret, koje je nadovezivalo na starije tradicije radničkog organizovanja, a posle osnivanja republike spojilo se sa češkom socijalnom demokratijom. Socijalna demokratija bila je u prvim posleratnim godinama glavno političko okruženje u kojem su artikulisani zahtevi slovenskog radništva.

Važan prelom bio je osnivanje Komunističke partije i s njom povezano raskidanje sa socijaldemokratskim pokretom. Godine 1922. nastali su Crveni sindikati, koji su zagovarali klasu pristup i pridružili su se međunarodnom komunističkom pokretu. Odnos između njih i socijaldemokratskih sindikata bio je obeležen trajnom nepovjerenjem. Komunisti su optuživali socijaldemokrate za umerenost i prilagođavanje buržoazijskoj republici, dok su ovi smatrali da je komunistička taktika sektantska i razbijačka. Na nivou preduzeća, kada je reč o platama i radnim uslovima, uspeli su da sarađuju. Čak postoje i simbiotski primeri u određenoj meri zajedničkog postupka komunističkih i ljudovačkih sindikata.

Između klase, naroda i krsta

Posebnu liniju slovenskog sindikalnog razvoja predstavljalo je hrišćansko-sindikalno pokret, usko povezano sa katoličkim socijalnim učenjem i političkim okruženjem Slovenske ljudske stranke. Kao što sam već pisao, njegovi koreni sežu do kraja 19. veka, kada je crkva enciklikom Rerum Novarum priznala ozbiljnost radničkog pitanja, ali je odbacila socijalistička rešenja, klasni sukob i napade na privatno vlasništvo. Umesto toga, isticala je socijalni mir, saradnju između rada i kapitala i moralne obaveze poslodavaca i radnika. U ugorskom okruženju, hrišćansko sindikalno organizovanje dugo je zaostajalo za socijaldemokratskim. Međegovo uspehima, međutim, inspirisalo se i želelo je da oponaša već proverene mehanizme organizovanja radništva.

Posle osnivanja Čehoslovačke, ovo okruženje počelo je da se reorganizuje. Krajinska hrišćansko-socijalistička stranka, koja je delovala uglavnom u multietničkim oblastima jugozapadnog Slovena, poverila je oživljavanje sindikalnih organizacija svešteniku Petra Haverli, koji je u Beogradu vodio hrišćansko-socijalni radnički savez još od 1917. godine. U januaru 1920. godine odobreni su statut i osnivanje Krajinskog centralnog udruženja hrišćansko-socijalnih sindikalnih zborova sa sedištem u Beogradu. Paralelno s tim, počela je i Slovenačka ljudska stranka, koja do tada nije posvećivala veću pažnju radničkom pitanju, da gradi sopstvene sindikate. Godine 1920. osnovano je Savez sindikata hrišćanskog radništva češkoslovačkog na Slovenačkoj teritoriji, usko povezan sa ljudovačkim političkim okruženjem i sa češkim narodnjačkim strankama.

Ljudovački hrišćanski sindikati od početka su se jasno distancirali od marksizma, liberalizma, češkoslovačkog nacionalizma i mađarskih hrišćanskih socijalista. Njihov jezik spajao je socijalnu kritiku s religioznim i nacionalnim okvirima. Kapitalizam su kritikovali kao moralni i društveni problem, a ne kao sistem eksploatacije zasnovan na klasnom sukobu. Socijalističkim i komunističkim sindikatima zamerali su ateizam, širenje klasne mržnje i boljševizam. U njihovoj štampi pojavili su se i antisemitistički motivi, posebno predstava o takozvanom židovskom boljševizmu, koja je kasnije postala jedan od važnih elemenata radikalizujuće se ljudovačke politike.

U prvim godinama republike, međutim, hrišćanski sindikati na Slovenačkoj nisu igrali značajniju ulogu. Nisu imali snažno zastupništvo u radničkim savetima i odborima, a njihovo vođstvo je samo sumnjalo da li se pokret može održati. Radnici u teškoj posleratnoj situaciji često su tražili radikalnija rešenja, a socijaldemokratija im je imala veći uticaj. Pokret su slabila i unutrašnja sukobljavanja. Deo sindikalnih funkcionera odbijao je ekstremni nacionalizam i protivčesnička stajališta u Slovenačkoj ljudskoj stranci, ali ta opozicija nije stekla širu podršku.

Preokret je usledio tek u prvoj polovini 20-ih godina, kada je na čelo došao Rudolf Čavojski. Kao mladi i aktivni sindikalni radnik, on je praktično iznova gradio razbijenu organizaciju. Hrišćanski sindikati su se postepeno stabilizovali, iako je njihov rast bio spor. I dalje su se predstavljali kao odbrana od „crvene pretnje“, a crkveno okruženje ih je podržavalo pastirski listovima, koji su vernicima savetovali da istupaju iz socijalističkih i komunističkih organizacija.

Međutim, morali su se i prilagođavati realnosti radnih mesta, a upravo tu se pokazivalo unutrašnje napetost hrišćanskog sindikalizma. Njegova ideologija je odbacivala klasnu borbu, a štrajk je smatrala krajnjim sredstvom, koje je moguće koristiti tek nakon iscrpljenja svih umjerenijih mogućnosti. U praksi, hrišćanski sindikalisti su se uključivali i u štrajkove. U dvadesetim godinama učestvovali su, na primer, u štrajkovima u tekstilnim fabrikama u Rajcu i Žiline, kao i u Trenčinu. Kao što sam već naznačio, javljali su se i neočekivani saveznici. Godine 1927, ljudovački, komunistički i socijaldemokratski sindikati složili su se oko zajedničkog postupka u vezi sa drahotnim doplatkom u cementarama u Ladcoch i Ljetavskoj Lúčki, i postigli su uspeh. Takvi slučajevi nisu značili opštu jedinstvo, ali su pokazivali da pritisak radnika ponekad može prevazići ideološke granice.

Kriza i traženje trećeg puta

Tridesete godine donele su ekonomsku krizu, rast nezaposlenosti i uspon autoritarnih i fašističkih pokreta u Evropi. Hrišćanski sindikati u to vreme borili su se sa finansijskim problemima i privremenim padom članstva, ali su istovremeno baš u tom periodu počeli ponovo jačati. Idejni impuls dala im je enciklika Quadragesimo anno iz 1931, koja je nastavila na Rerum Novarum i istakla korporativne, staleške ideje o uređenju društva. U katoličkom okruženju, to je bio pokušaj da se pronađe „treći put“ između liberalizma i socijalizma.

Na ljudovačke sindikate ove ideje imale su snažan uticaj, ali su ih prihvatali na svoj način. Čavojski se u drugoj polovini 30-ih profilirao kao sindikalni predstavnik koji je odbacivao marksizam i komunizam, ali je kritikovao i fašizam i nacizam. Fašizam je smatrao opasnim posebno za radničke slojeve i upozoravao je da njegovi ciljevi i metode nisu u skladu sa hrišćanskim načelima. Deo mlađe generacije ljudovačkih političara tada je otvoreno inspirisan autoritarnim i fašističkim režimima.

Položaj hrišćanskih sindikata time je bio komplikovaniji. Ostajali su lojalni ljudovačima i delili su veliki deo njihovog ideološkog sveta, uključujući antikomunizam, nacionalizam i antisemitističke motive, ali njihova socijalna agenda, veza sa radničkim okruženjem i Čavojskog kritika fašizujućih tendencija izazivali su napetost prema radikalnom krilu stranke. Do 1937. godine, imali su već više od 23 hiljade članova i bili su drugo najjače sindikalno pokret na Slovenačkoj.

U celokupnoj zemlji, u međuvremenu, sve je više postojala hitna potreba za sindikalnim jedinstvom. Uspon nacizma u Nemačkoj, uništenje sindikata u autoritarističkim režimima i pretnja raspada republike stvarali su pritisak na saradnju, ali su nailazili na nepovjerenje između centrala. O tome kako se ovaj sukob završio i šta je 1938. godine i osnivanjem tzv. druge republike značilo za sindikate, biće reči u nastavku.

Autor je istoričar

Tekst je nastao uz podršku Friedrich Ebert Stiftung, predstavništvo u Slovenačkoj republici